Saliva officinalis - Szałwia lecznicza

Szałwia uprawiana jest w Polsce od kilkuset lat. Przypisywano jej zawsze duże właściwości lecznicze i uważano za lek uniwersalny. Powstało nawet przysłowie, że "śmierć tego nie ubodzie, u kogo szałwia w ogrodzie". W zielu dostrzeżono przyprawę i dodawano je do różnych potraw. W średniowieczu szałwia uprawiana była początkowo przez mnichów w wirydarzach, później rozpowszechniła się w środkowej Europie. Karol Wielki, król Franków i Longobardów, cesarz rzymski, nakazał jej uprawę w swoich dobrach. Wierzono wówczas, ze roślina ma wielka siłę nadprzyrodzoną, że może ochronić przed demonami, gorączką i śmiercią

Jest to silnie rozgałęziona krzewinka, dochodząca do 60 cm wysokości, o dużych fiołkowych kwiatach, kosmatych, jajowatych liściach. Liście wydzielają silny zapach podobny do zapachu kamfory. Szałwię uprawia się w ogrodach, choć często w czasie ostrych mrozów wymarza (roślina kilkuletnia). Wymaga stanowiska słonecznego, osłoniętego, gleby żyznej, bogatej w wapń, średnio wilgotnej. Rozmnaża się z nasion, wysiewanych w marcu do skrzynek, lub wegetatywnie-przez sadzenie zielonych pędów wierzchołkowych w inspektach oraz przez podział dorosłych roślin (wiosna). W czasie ostrych mrozów szałwię trzeba zabezpieczyć przez przykrycie.

Zbiór

Szałwię ściana się w takiej fazie rozwoju, gdy roślina ma już dobrze wykształcone liście, a jeszcze nie kwitnie, jak wykazały bowiem badania, najwięcej olejku jest w liściach młodych oraz w pędach nie kwitnących. Pierwsze cięcie rośliny należy wykonać tuż nad pierwszym rozgałęzieniem (nad drugą parą liści), tj. około 6-8 cm nad ziemią, aby zapobiec zdrewnieniu łodygi, następnie cięcia nieco wyżej. Zawartość wody w świeżym zielu wynosi 24-38%.

Surowcem są liście (Folium Salviae)

Liście i ziele szałwii zawierają te same związki czynne, choć w różnych ilościach. Najważniejszym składnikiem jest olejek eteryczny, o charakterystycznym zapachu, w ilości do 2,5 % w liściach, zawierający liczne terpeny, m.in. tujon, cyneol, i kamforę, oraz seskwiterpeny, jak kumulen i kariofilen. Oprócz tego w liściach występują garbniki katechinowe (do 8%), kwasy wielofenolowe, jak kawowy i chlorogenowy, sapogeniny trójterpenowe (m.in. kwas ursolowy), związek gorzki pikrosalwina, nieznane substancje estrogenna i przeciwpotna, witamina B₁-około 850 mg%, kwas nikotynowy- około 12mg% i jego amid witamina C- do 420 mg%, oraz sole mineralne. Zawartość katechin zwiększa się w miarę starzenia się liści oraz w czasie przechowywania. Ziele jest nieco uboższe w związki czynne.

Działanie

W lecznictwie najbardziej cenione jest działanie przeciwzapalne, zarówno po podaniu doustnym, jak i zewnętrznym na skórę i błony śluzowe. Działanie przeciwpotne zostało udowodnione  w doświadczeniach na zwierzętach, u których wywołano obfite pocenie się w wyniku wstrzyknięcia pilokarpiny, po czym niemal całkowicie hamowano je podawaniem wyciągów wodnych lub alkoholowych z lisci szałwi. Pozystywne wyniki uzyskano również w badaniach klinicznych. Zwrócono również uwagę, że po przyjęciu wyciągu z szałwi działanie przeciwpotne występowało szybko, osiągało maksimum po upływie 2-3 h  i mogło trwać nawet klika dni. U karmiących kobiet szałwia zmniejsza laktację. Ponadto stwierdzono, że odwary z szałwi obniżają nieznacznie poziom cukru  we krwi i mają praktyczne znaczenie w leczeniu lekkich początkowych przypadków cukrzycy. Obserwowane na myszach słabe działanie estrogenne nie ma znaczenia dla ludzi (Ożarowski-Ziołolecznictwo PZWL).

Stwierdzono, że pod wpływem wyciągów z szałwii zmniejszają się przekrwienia (zaczerwienienia) błony śluzowej i skóry oraz mikrokrwawienia z nadmiernie rozszerzonych lub uszkodzonych naczyń krwionośnych. Jednocześnie pod wpływem garbników cyneolu i tujonu, ginie wiele szczepów drobnoustrojów chorobotwórczych lub zostaje zahamowany ich wzrost.

W przewodzie pokarmowym wyciągi z szałwii  hamują wzrost drobnoustrojów Gram dodatnich, słabiej nieco Gram ujemnych, przy czym szczególnie szybko i silnie działają na Staphylococcus  aureus. Przeciwdziałają nadmiernej fermentacji i bolesnym wzdęciom spowodowanym stanem skurczowym w jelitach i gromadzeniu się gazów. maja tez słabe działanie żółciopędne. Przetwory z szałwii wykazują działanie estrogenie, pobudzające miesiączkowanie w przypadkach, gdy jest ono zbyt skąpe.

Ze względu na obecność goryczy szałwia pobudza wydzielanie soku żółądkowego, ma też nieznaczne własciwości przeciwskurczowe (olejek lotny), co wykazano doświadczalnie na izolowanym jelicie szczura (antagonizm do acetylocholiny). Badania te uzasadniają wielowiekowe stosowanie wyciągów z lisci szałwi jako stomachicum i carminativum.

Obserwuje się również słabe działanie przeciwcukrzycowe wyciągów z szałwii, zależnie od nieznanego dotąd związku rozpuszczalnego w wodzie

Działanie niepożądane

Duże dawki wyciągów z szałwii, podawane przez dłuższy okres, mogą powodować nudności, wymioty, otępienie i kurcze kloniczne ze względu na obecność tujonu w olejku eterycznym

Zastosowanie

Szałwia jest jednym z najbardziej wszechstronnych leków roślinnych, często stosowanym per se praz w mieszankach ziołowych. Wyciągi z szałwii podaje się w stanach nieżytowych i zalanych żołądka i jelit, również gdy towarzyszy im nadmierny rozwój flary bakteryjnej, uszkodzenia drobnych naczyń w błonach śluzowych przewodu pokarmowego oraz objawy zaburzeń trawiennych (wzdęcia, bóle brzucha, kolka jelitowa, łagodna biegunka), pomocniczo (w mieszance ziołowej) w niektórych zaburzeniach czynności wątroby zwłaszcza spowodowanych przez endogenne toksyny oraz chemioterapeutyki. Szałwię stosuje się również w nadmiernym poceniu, które może być m.in. objawem gruźlicy, nadczynności tarczycy, zatrucia, pobudliwości nerwowej. Najczęściej jednak napar z liści szałwii służy do płukania w zapalaniu jamy ustnej, gardła, ropnym zapaleniu dziąseł, a zewnętrznie w postaci okładów na trudno gojące się rany i uszkodzenia skóry. Pamiętać należy, że istnieje różnica w aktywności wodnych i alkoholowych wyciągów z szałwii, z uwagi na odmienną rozpuszczalność poszczególnych substancji czynnych(Ożarowski-Ziołolecznictwo PZWL).

Napary działają korzystniej jako stomachicum natomiast wyciągi alkoholowe działają silniej jako spasmolyticum. Zbyt duże dawki wyciągów z szałwii, jeśli są stosowane przez dłuższy okres, mogą wywołać objawy uboczne (obecność tujonu, który powoduje kurcze padaczkowe). Jako lek przeciwcukrzycowy szałwię stosuje się jedynie w mieszankach ziołowych i łącznie z odpowiednią dietą. Olejek lotny otrzymany z liści szałwii, ze względu na zawartość dużej ilości tujonu nie jest również stosowany per se.

Zastosowanie w kosmetyce

• Szałwia lekarska wzmacnia włosy
• Wchodzi w skład zestawów do płukania włosów, płukanki z dodatkiem zioła likwidują łupież
• Działa oczyszczająco i ściągająco na skórę, stosuje się parówki oraz maseczki z szałwią
• Olejek uzyskiwany z szałwii wchodzi w skład kompozycji zapachowych do aromatyzowania wód oraz perfum; dodaje się go do wyrobów kosmetycznych i past do zębów; jest też stosowany w aromaterapii

Zastosowanie w kuchni

• Jako przyprawy używa się świeżego i suszonego ziela, jednak należy je stosować w umiarkowanych ilościach
• Nadaje się szczególnie do potraw mięsnych- wieprzowiny, drobiu, baraniny, dziczyzny, wołowiny, cielęciny, farszy mięsnych, kiełbas, wątróbki z drobiu, niektórych wędlin
• Szałwię dodaje się do fasoli, zielonego groszku, sałat
• Serom nadaje pikantny smak
• Z jej dodatkiem robi się masło szałwiowe
• Ryby morskie natarte szałwią tracą swój charakterystyczny zapach
• Jest składnikiem aromatyzującym marynaty, octy
• Aromatyzuje się nią napoje alkoholowe, wina i likiery

Napar. Liści szałwii łyżkę zalać szklanką wrzątku; pozostawić pod przykryciem 10 minut i odcedzić. Pić 2-4 razy dziennie po pół szklanki płynu.

Napar z dodatkiem rumianku. Liści szałwii i kwiatów rumianku po łyżce. Przyrządzać i stosować, jak wyżej.

Napar do użytku zewnętrznego. Liści szałwii 2 łyżki zalać szklanką wrzątku, pozostawić pod przykryciem 10 minut i odcedzić. Używać do płukania lub okładów.

Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL. Warszawa; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL. Warszawa; Antonina Rumińska- Rośliny lecznicze. Podstawy biologii i agrotechniki. PWN. Warszawa