Pinus silvestris L. - Sosna zwyczajna

Według tradycji ludowej sosna jest drzewem obdarzonym życiodajną mocą i właściwościami magicznymi. Dawniej w wigilię Bożego narodzenia wieszano u pułapu chaty wierzchołki sosny- podłaźniki. Miały za zadanie chronić dom przed urokami i nieczystymi mocami. Z czasem polską podłaźniczkę zastąpiła stojąca choinka- drzewko bożonarodzeniowe charakterystyczne dla tradycji niemieckiej

Powszechnie znane drzewo iglaste, dorastające do 40 metrów wysokości.

Dostarcza kliku surowców leczniczych i przemysłowych, których zbiór może być dokonywany wyłącznie z wyrębów lub drzew przeznaczonych do ścięcia. Największe znaczenie użytkowe mają pączki (szczególnie w postaci tzw, koronek) oraz wierzchołki pędów.

Na starych, bocznych pędach rosną pączki pojedyncze, natomiast u młodych drzew na głównych, a także bocznych pędach znajdują się tzw. koronki- są to pączki zebrane na wierzchołkach, w okółkach, zwykle po 5, z jednym pąkiem pośrodku.

Pączki pojedyncze i korony można zbierać zimą, ale najlepszą porą jest wczesna wiosna. Koronę ścina się tuż przy nasadzie. Wiosną z pączków rozwijają się młode pędy. Są one również cenionym surowcem, bogatym w witaminę C. Zbiera się młode pędy tuż pod nasadą, wybierając nie dłuższe niż 5 cm, pokryte gęsto łuseczkami i żywicą.

Tak pączki, jak i wypustki (pędy) należy wysuszyć w pomieszczeniach ogrzewanych do temp. 35 stopni, rozłożone cienką warstwą.

Trzecim produktem sosny do użytku leczniczego są wierzchołki tegorocznych pędów, które ścina się latem i suszy, podobnie jak poprzednie.

Surowcem leczniczym są pączki (Gemmae Pini), pędy (Turiones Pini) i wierzchołki (Summitates Pini)

W pączku sosny znajdują się około 0,4% olejku eterycznego (zawierającego alfa i beta pinen, limonen i borneol), ponadto żywice, związki gorzkie, garbniki i witamina C. Podobne zawiązki zawierają młode pędy sosny.

W korze sosnowej znaleziono 3,6-6,3% garbników skondensowanych, kwasy polifenolowe, jak felurowy, galusowy, chlorogenowy, i kawowy oraz bardzo mało olejku eterycznego (do 0,05%), a ponadto do 1,8 związków cukrowych. Jest ona źródłem garbników wykorzystywanych w przemyśle farmaceutycznym.

Olejek terpentynowy zawiera do 96% alfa i bata pinenu, kamfen, karen i cymen. Kalafonie składa się z dwuterpenowychc kwasów żywicznych, jak kwas abietynowy i beta pimalowy, substancji gorzkich i śladów olejku eterycznego. Składnik olejku terpentynowego, alfa pinen, jest bardzo ważnym produktem wyjściowym w syntezie związków zapachowych, jak terpineol, octan terpinylu, octan mentanylu, octan izobornylu oraz linalol i geraniol, a także w syntezie kamfory syntetycznej, stosowanej w lecznictwie i przemyśle chemicznym. Beta pinen daje mircen, linalol i jego estry, a także kamforę syntetyczna

Olejek sosnowy składa się z mieszaniny alfa i beta pinenu, borneolu i jego estru octowego, limonenu, dwuterpenu i felandrenu.

Dziegieć sosnowy zawiera różne związki fenolowe (m.in. gwajakol, krezol, pirokatechol), węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne.

Skład chemiczny bursztynu nie jest dotąd dokładnie znany. Przy suchej destylacji opiłków bursztynowych w temperaturze 350-400°C otrzymuje się brunatny, oleisty, rozpuszczalny w alkoholu destylat 9do 20%0, zawierający mieszaninę węglowodorów terpenowych oraz wydzielający się w postaci kryształów kwas bursztynowy (3-8%). W retorcie pozostaje około 60% łatwo topliwej i dobrze rozpuszczalnej w rozpuszczalnikach organicznych kalafonii bursztynowej, używanej dawniej do wyrobu cennych i trwałych lakierów bursztynowych.

Działanie

Paczki i pędy sosny mają działanie wykrztuśne, gdyż pobudzają czynności wydzielnicze błon śluzowych górnych dróg oddechowych, a także wzmagają ruch nabłonka rzęskowego. Działają również odkażająco, gdyż hamują rozwój lub niszczą drobnoustroje zalegające w gardle i jamie ustnej. Ponadto wywierają łagodne działanie moczopędne, a w niektórych chorobach skórnych- antyseptyczne. Olejek sosnowy działa wykrztuśnie, bakteriobójczo i rozkurczowo.

Olejek terpentynowy, podany zewnętrznie, łagodnie rozgrzewa i rumieni skórę oraz działa słabo odkażająco. Dobrze wchłania się przez skórę i ułatwia resorbcję rozpuszczonych w nim związków. Drażni silnie błony śluzowe, dlatego doustnie nie bywa stosowany, natomiast wyizolowano z niego pienny podane doustnie działają żółciopędnie.

Kalafonia służy do wyrobu maści i plastrów jako składnik poprawiający ich konsystencję oraz przyczepność do skóry.

Dziegieć sosnowy działa odkażająco i przeciwgrzybiczno. Wchodzi w skład maści siarkowej złożonej, zwanej też maścią Wilkinsosna, stosowanej w chorobach skórnych i przy świerzbie, dziegieć odznacza się nieprzyjemnym zapachem i sotnio jest rzadko stosowany w lecznictwie

Działanie niepożądane

Preparaty sosnowe zastosowane w zalecanych dawkach nie wywołują działania szkodliwego. Wyjątkiem jest dziegieć sosnowy, który drażni nieco skórę i wchłania się częściowo, wywołując niekiedy podrażnienia nerek po zastosowaniu na dużej powierzchni ciała

Zastosowanie

Przetwory z pączków i szczytów sosny znajdują zastosowanie doustne w różnych stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych z towarzyszącą chrypkę, kaszlem oraz stanem zapalnym i bólem gardła, głównie u dzieci, młodzieży i osób w wieku podeszłym. Czasem stosuje się jako środek łagodnie moczopędny i napotny, a nawet witaminizujący (witamina C). Wyciąg płynny z pączków sosny wchodzi w skład syropu sosnowego złożonego

Odwary z pączków lub szczytów sosny służą zewnętrznie do kąpieli ogólnie wzmacniających oraz w niektórych chorobach skórnych. W handlu znajdują się gotowe preparaty w postaci szyszek do kąpieli zawierające wyciąg i olejek eteryczny z pączków sosny. Olejek sosnowy stosuje się zewnętrznie do inhalacji w schorzeniach górnych dróg oddechowych, za zwłaszcza w nieżycie gardła i oskrzeli, stanach astmatycznych kaszlu. Ponadto do kąpieli odkażających i uspokajających w nadwrażliwości nerwowej, bezsenności oraz niektórych chorobach skórnych, odmrożeniach, sinicy goleni i rąk, a także owrzodzeniach żylakowych. Zalecany jest też do wcierań rozgrzewających i w bólach reumatycznych i nerwobólach, najczęściej w preparatach złożonych.

Wewnętrznie, w bardzo małych dawkach, stosowany jest jako lek moczopędny, wyłącznie w mieszaninie z innymi środkami o podobnym działaniu.

Olejek terpentynowy stosuje się zewnętrznie jako środek drażniący skórę i przeciwbólowy w bólach gośćcowych i nerwobólach

Dziegieć sosnowy ma zastosowanie w grzybicach skóry, liszajach i łojotoku. Wchodzi w skład maści siarkowej złożonej, używanej w chorobach skóry przebiegających z nasilonym swędzeniem, m.in. przy świerzbie. W roztworach spirytusowych używany do płynów zapobiegających wypadaniu włosów na tle łojotokowym.

Zastosowanie w kosmetyce

• Odwar z pączków lub igieł sosnowych i olejek sosnowy dodaje się do kąpieli pobudzających i wzmacniających
• Wyciągi z sosny są składnikiem szamponów, kremów, mydeł, płynów do kąpieli

Nalewka. 100 g świeżo zebranych pąków lub młodych pędów zalać 1 litrem białego wina. Pić 3 razy dziennie po kieliszku, po jedzeniu (w wiosennych zaburzeniach przemiany materii).

Syrop. 60 g zmiażdżonych pączków zalać na 1 godzinę 50 g wódki; następnie zalać 1 litrem wrzącej wody. Po 6 godzinach wsypać taką samą ilość cukru, przecedzić i gotować (w podwójnym naczyniu) aż do otrzymania syropu. Pić 4-5 łyżek dziennie.

Odwar. 60 pączków lub igieł zalać 1 litrem wody; gotować (do inhalacji)

Produkty sosny mają duże zastosowanie w przemyśle, ale przede wszystkim drewno - jako trwałe i żywiczne - używane jest na budulec i wyroby stolarskie, także do wyrobu celulozy i na opał. Przez suchą destylację korzeni otrzymują się terpentynę, kalafonię, smołę i in.; z igliwia wydobywany jest olejek.

Dawniej w Polsce, a obecnie jeszcze i dziś w wielu krajach, np. w Niemczech, wyrabiano z igieł sosnowych tzw. wełnę leśną. Po wygotowaniu igieł w alkalicznej wodzie suszono je i następnie umieszczano w materacach przeznaczonych dla osób cierpiących na reumatyzm. Woda była też wykorzystywana w kąpieli w podagrze i reumatyzmie.

W dawnym lecznictwie ludowym gotowano szyszki i pączki sosny w serwatce i leczono nimi reumatyzm, szkorbut i gruźlicę.
W słowiańskich obrzędach szyszki sosny były ofiarowywane Bachusowi, podczas świąt i w rytualnych ucztach.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat