Skrzyp ma podziemne kłącze podzielone na międzywęźla, zakorzeniające się obficie w węzłach. W marcu lub kwietniu wydaje pędy zarodnikowe, barwy piaskowej lub żółtawoczerwonej, zakończone kłosem zarodnikowym, usychające po rozsianiu zarodników. Nie mają one znaczenia w lecznictwie. W maju pojawiają się płonne, zielone pędy asymilacyjne, do 40 cm wysokie, gęsto okółkowo, pojedynczo rozgałęzione, wykorzystywane w lecznictwie. Łodygi skrzypu są szorstkie i, zgniatane, chrzęszczą.

Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w ciągu lata zielone, dobrze rozwinięte pędy asymilacyjne skrzypu i szybko suszy w warunkach naturalnych, w miejscach zacienionych i przewiewnych. Otrzymuje się jako surowiec ziele skrzypu — Herba Equiseti.

Podstawowe związki czynne

W zielu skrzypu występują flawonoidy, jak ekwizetryna, izokwercytryna, galuteolina i apigenina. Są również saponiny (m.in. ekwizetonina o dość słabych własnościach hemolizujących), kwasy organiczne, jak askorbowy i akonitowy, antywitamina B₁. Fitosterol oraz nieznaczne ilości zasad organicznych (tak 3-metoksypirydyna), ponadto około 10% soli mineralnych, w tym dużo krzemionki, której część jest rozpuszczalna w wodzie. Znaleziono też w surowcu niewielkie ilosci alkaloidów pochodnych pirydyny, m.in. nikotynę, palustrynę, 3-metylopirydynę oraz dietylosulfon. Znaczenie lecznicze lub toksykologiczne tych zwiazków ze wzgledów na małą zawartość jest problematyczne. Surowiec zawiera też kwas kawowy i inne fenolokwasy, m.in. rzadki kwas dikarbonowy- kwas ekwizetolowy, kwasy polienowe oraz inne substancje obojętne. Ostatnio izolowano z ziela nowy typ zwiazku roślinnego o strukturze indanonu (Kohlmunzer PZWL)

Działanie

Przetwory z ziela skrzypu dzięki obecności rawonoidów zwiększają objętość wydalanego moczu i usuwają nadmiar moczanów. Odbywa się to jednak dość nieregularnie ze względu na hamujący wpływ saponiny ekwizetoniny, a w mniejszym stopniu związków krzemu. Flawonoidy działają również łagodnie rozkurczowo na drogi żółciowe i moczowe, a także uszczelniają ściany naczyń krwionośnych. Przeciwdziałają obrzękom i poprawiają pracę serca. Ponadto działają odtruwająca i usprawniają czynność wątroby. Wyciągi ze skrzypu działają ściągająca i przeciwbakteryjnie. Podane zewnętrznie mają działanie ściągające i przeciwzapalne.

Zawarta w zielu, krzemionka rozpuszczalna w wodzie ma wpływ na różne procesy metaboliczne organizmu ludzkiego. Część krzemionki gromadzi się w trzustce, skórze i krwinkach czerwonych, natomiast reszta stanowi tzw. postać czynną.

Związki krzemu utrzymują prawidłową elastyczność i odporność naskórka, błon śluzowych, tkanki łącznej i kości, regulują przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych, hamują odkładanie się w nich tłuszczów oraz wywierają korzystny wpływ na aktywność hormonalną ludzi starszych. Ważną rolę krzemionka odgrywa w procesach zwapniania i zabliźniania ognisk gruźliczych, zwłaszcza w płucach. Dlatego rośliny zawierające dużo krzemionki były dawniej powszechnie stosowane w gruźlicy, a obecnie mogą być śmiało wykorzystane jako adiuvans. Znajdująca się w odwarach rozpuszczalna w wodzie krzemionka wchłania się dobrze w przewodzie pokarmowym i wydala głównie z kałem. Część krzemionki przechodzi do moczu, gdzie pełni funkcję jednego z koloidów ochronnych, przeciwdziałających krystalizacji niektórych składników mineralnych w drogach moczowych. Skrzyp uzupełnia także niedobory innych pierwiastków, jak potas i magnez, oraz niektórych mikroelementów.

Ziele skrzypu zwiększa krzepliwość krwi i działa przeciwkrwotocznie. Pobudza także w nieznacznym stopniu wzrost liczby krwinek czerwonych oraz podnosi poziom hemoglobiny.

Działania niepożądane

Ze względu na zawartość antywitaminy B₁ - po długotrwałym stosowaniu przetworów ze skrzypu polnego może nastąpić niedobór witaminy B z charakterystycznymi objawami.

Zastosowanie

Jako adiuvans w gruźlicy płuc podczas leczenia chemioterapeutycznego i po zabiegach chirurgicznych. Odwary z ziela skrzypu stosuje się jako słaby środek moczopędny w mało nasilonych schorzeniach dróg moczowych oraz obniżonym przesączaniu w kłębkach nerkowych. Pomocniczo w obrzękach spowodowanych zatrzymaniem wody i elektrolitów w organizmie w wyniku schorzeń nerek lub serca. Ponadto w początkach kamicy moczowej, w gośćcu i skazie moczanowej, w niektórych chorobach skórnych wywołanych nagromadzeniem we krwi szkodliwych produktów przemiany materii, m.in. w łuszczycy.

Odwary ze skrzypu stosuje się też dla przyspieszenia gojenia i odnowy tkanki łącznej w niektórych zaburzeniach metabolicznych w okresie pooperacyjnym. Pomocniczo w większych uszkodzeniach skóry, np. po oparzeniach oraz w zwiększonej przepuszczalności i zmniejszonej elastyczności naczyń włosowatych, w miażdżycy, a także w leczeniu gruźlicy płuc.

Zalecane są również osobom starszym z niedoborem krzemu, utrudnioną resorpcją soli wapnia z pokarmów oraz zespołem złego wchłaniania wskutek zmian zanikowych w błonie śluzowej przewodu pokarmowego. Wskazane są dla kobiet ciężarnych i karmiących w celu podtrzymania niezbędnego poziomu krzemu w osoczu krwi.

Jako lek pomocniczy odwary ze skrzypu podaje się niekiedy w nadmiernych krwawieniach miesiączkowych, rzadziej w macicznych, również w krwawieniach z żylaków odbytu, z owrzodzeń okrężnicy oraz ze wrzodów żołądka i dwunastnicy, a także w krwawieniach z nosa i płuc

Odwar ze skrzypu polnego:

Ziele (2 łyżki) zalewamy wodą (2 szklankami), gotujemy 15 min. i przecedzamy, pijemy 2-3 razy dziennie.

Zastosowanie w kosmetyce

• Odwar ze skrzypu używa się do pielęgnacji włosów przetłuszczających się, ze skłonnością do łupieżu i wypadających.
• Skrzyp wchodzi w skład płukanek do włosów jasnych i ciemnych; usztywnia włosy i nadaje im połysk
• Ma działanie ujędrniające i wygładzające skórę; zaleca się go szczególnie do cery zmęczonej i dojrzałej
• Wchodzi w skład szamponów do włosów, odzywek, środków kosmetycznych, przeznaczonych do cery przetłuszczającej się, toników i lotionów do oczyszczania skóry tłustej
• Picie odwaru i soku ze skrzypu działa wzmacniająco na pasnokscie i włosy (zapobiega też ich wypadaniu), wygładza i uelastycznia skórę
• Stosuje się parówki oraz kąpiele z dodatkiem ziela, które zamykają pory i ujędrniają skórę.

W przypadku długotrwałego podawania wyciągów ze skrzypu należy 1-2 razy dziennie przyjmować po 1 tabletce witaminy B₁ — 0,003 g

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. PZWL Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL Warszawa; Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat Warszawa; Stanisław Kohlmunzer- Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa