Rapkanus satiyus L.- Rzodkiew czarna

Już w starożytnym Egipcie uprawiano rzodkiew na dużą skalę i w wielu odmianach. Zachowały się jej wizerunki na malowidłach w świątyniach Karnaku. Przedstawiono ją także na freskach w Pompei. Rzymianie rozpowszechnili rzodkiew w europejskich prowincjach cesarstwa. Duże uprawy rośliny znajdowały się w Nadrenii, skąd dostarczano ją cesarzowi rzymskiemu Tyberiuszowi. Według Pliniusza bulwy rzodkwi miały niemal wielkość głowy dziecka. W starożytności leczono rośliną choroby płuc i kaszel. Lekarze uważali, że poprawia też wzrok i pomaga w dolegliwościach kobiecych. Wymienia się ją w kapitularzach Karola Wielkiego i w planie ogrodu Saint Gallen.[1]

Jest to roślina jedno— lub dwuletnia z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), pochodząca z Azji, obecnie powszechnie uprawiana w wielu krajach, w tym również w Polsce. Jest rośliną klimatu chłodnego. W warunkach długiego i ciepłego dnia szybko wydaje pędy kwiatowe i korzeń parcieje. Rzodkiew czarna ma łodygę wysokość 20— 100 cm, dołem pustą i wraz z liśćmi szorstko z rzadka owłosioną. Liście lirowate, najwyższe nie podzielone. Kwiaty promieniste, liliowe lub białe z liliowym unerwieniem płatków. Korzenie mięsiste. Rzodkiew uprawiana jest jako warzywo i do celów farmaceutycznych.[2]

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się świeże, wyrośnięte i dojrzałe korzenie rzodkwi czarnej — Radix Raphani nigri recens. Suszenie korzeni powoduje wyraźną utratę związków czynnych.[2]

Podstawowe związki czynne

Korzeń zawiera mieszaninę glikozydów gorczycowych, zwanych glukozynolatanu, które łatwo ulegają hydrolizie do izosiarkocyjanianów allilu lub butylu oraz kwaśnego siarczanu potasowego i glukozy. Wykryto również pokrewne związki nie mające charakteru glikozydów, jak rafanina i rafanozyna A. Izosiarkocyjaniany allilu i butylu są cieczami. Pierwszy z nich jest głównym składnikiem olejku eterycznego z nasion gorczycy czarnej (Oleum Sinapis). Czarna rzodkiew jest też źródłem witamin i minerałów. Zawiera w swoim składzie: witaminę C (803-69 mg%), witaminę B₁,PP, potas 9357-1199 mg%), wapń, siarkę oraz magnez Inne związki nie mają wpływu na działanie lecznicze surowca [2,3,4]

Działanie

Korzeń rzodkwi jest silnym roślinnym środkiem żółciotwórczym. Jednocześnie zwiększa ruchy przewodów żółciowych, a obniża stan napięcia zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej, ułatwiając w ten sposób odpływ żółci do dwunastnicy. Po dawce dziennej 150 g soku następuje najpierw wzmożenie wydzielania jasnej żółci, a następnie żółci ciemnej z pęcherzyka żółciowego, co potwierdzono badaniem radiologicznym. Na izolowanym jelicie świnki morskiej wykazano, że sok wzmaga ruchy perystaltyczne, a wiec może przeciwdziałać lekkim zaparciom. Przywraca naturalny nich jelit i zwiększa wytwarzanie soków trawiennych, powoduje poprawę procesów trawienia i przyswajania pokarmów.

Izosiarkocyjaniany korzenia rzodkwi czarnej przyjęte doustnie wykazują silne działanie przeciwbakteryjne w przewodzie pokarmowym, a nawet w drogach oddechowych i moczowych, gdyż związki powyższe jako lotne są wydalane z wydychanym powietrzem. Ponadto częściowo usuwane są z moczem. Korzeń rzodkwi czarnej działa znacznie łagodniej od nasion gorczycy czarnej pomimo podobieństwa w składzie chemicznym. Przetwory z rzodkwi mogą być przyjmowane przez dzieci, młodzież i osoby starsze. Sok z rzodkwi czarnej zawiera też witaminę C, cukry i sole mineralne i uważany jest za środek remineralizujący oraz ogólnie wzmacniający [2,3].

Działania niepożądane

Nie należy przyjmować soku z rzodkwi czarnej na czczo i w zbyt dużych ilościach, gdyż może to spowodować podrażnienie błony śluzowej żołądka, wymioty i białkomocz [2].

Zastosowanie

Przetwory z korzenia rzodkwi czarnej stosuje się w przewlekłych, łagodnych stanach zapalnych i uszkodzeniach wątroby, niedostatecznym wytwarzaniu żółci, jej zastoju oraz skłonności do kamicy żółciowej. Ponadto w schorzeniach dróg moczowych (łagodne i przewlekłe choroby nerek i pęcherza moczowego, zwykle na tle bakteryjnym) oraz dróg oddechowych (nieżyty oskrzeli, pomocniczo w niektórych schorzeniach płucnych). Wreszcie z uwagi na gorzki smak soku, można go podawać w celu pobudzenia czynności wydzielniczej żołądka oraz w lekkich stanach nieżytowych przewodu pokarmowego. Nie zaleca się podawać w ostrych lub podostrych nieżytach żołądka, jelit i nerek. Sok z czarnej rzodkwi, przyjmowany w małych dawkach przez dłuższy okres, działa remineralizująco na błony śluzowe i ogólnie wzmacniająco[2,3].

Zastosowanie w kosmetyce [1]

• Świeży sok wygładza i wybiela skórę, usuwa piegi i plamy, działa wzmacniająco na włosy, zapobiega ich wypadaniu, leczy łupież i nadmierne przetłuszczanie się

Zastosowanie w kuchni [1]

• Rzodkiew to bardzo zdrowe warzywo o dużej zawartości soli mineralnych
• Można przyrządzić z niej surówki: surowy korzeń ścieramy na tarce, mieszamy ze śmietaną, doprawiamy solą
• Bardzo smaczna jest z dodatkiem ugotowanych jajek, oliwą, i niewielką ilością soli lub starta, wymieszana z marchewką, kalarepą i innymi jarzynami
• W Japonii i w Chinach przygotowuje się również kiszonki z rzodkwi

Źródło: [1] Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat [2]Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie [3] Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL