Matricaria chamomilla L. - Rumianek pospolity

Inne nazwy: rumianek apteczny, rumianek zwykły, rumianek lekarski, rumianek pachnący, marunka, kamelki.

Roślina aromatyczna. Łodyga prosta, rozgałęziona, liście pierzaste, delikatne. Charakterystyczny jest kwiatostan- koszyczek. Składa się z 2 rodzajów kwiatów: żółtych rurkowych, zebranych w "główkę" i białych - płatków, które ja okalają. Rumianek pospolity różni się od innych gatunków tym, że dno koszyczka ma wewnątrz puste, a także miłym zapachem.

Rumianek rośnie dziko na polach, rumowiskach, ugorach, przy drogach i łąkach. Ze względu na duże zapotrzebowanie w lecznictwie jest również uprawiany, a odmiany uprawiane są bogate w olejek lotny. Czas kwitnienia przypada na okres maja do pierwszych przymrozków jesiennych. Może być uprawiany w ogrodzie; jest rośliną jednoroczną; nie ma specjalnych wymagań co do rodzaju gleby; siany bywa na wiosnę lub w końcu lata, w miejscach słonecznych i w gliniastej ziemi z domieszką wapnia. Nasiona wysiewać należy na wiosnę, po wzejściu - przerywać co 30 cm.

Zbiór przeprowadzany kilkakrotnie, co 2 dni, w miarę dojrzewania kwiatów, popołudniu, w dni pogodne. Do zbioru nadają się koszyczki w pełni rozkwitłe, białe płatki nie powinny być stulone ani zwisłe.

Zebrane koszyczki rozkłada się pojedynczą warstwą na sitach i matach i suszy na strychach lub w szopach. po wysuszeniu surowiec przechowuje się w miejscu suchym i przewiewnym.

Rumianek prawdziwy łatwo pomylić z innymi, tzw. "rumianami psimi" (z rodzaju Anthemis), których nie stosuje się w lecznictwie, ale które przypominają wygladem rumianek prawdziwy i rosną z nim wspólnie. Główny przedstawiciel to rumian psi (Anthemis cotula), zawierający silne alergeny kontaltowe, m.in anthemidol. Stanowi on często mimowolną lub celowa domieszkę rumianku prawdziwego bądź jest wykorzystywany do fałszowania. Jest to sprawa tym bardziej istotna dla wartości farmaceutycznej surowca, że rumianek prawdziwy i preparaty z niego produkowane bardzo często stosuje się fitoterapii, podaje nawet noworodkom i w zasadzie nie powinny powodować reakcji alergicznych (Fitoterapia i leki roślinne PZWL).

Właściwości lecznicze

Surowcem jest koszyczek rumianku (Anthodium Chamomillae)

Skład chemiczny i działanie

Koszyczki rumianku są źródłem olejku lotnego (jego główny składnik to chemazulen), flawonoidów, związków kumarynowych, choliny i farnezenu. W kwiatach występują spirocykliczne poliacetyleny, śluz (do 17%), cholina, karotenoidy i sole mineralne.

Działanie

Działanie oraz znaczenie poszczególnych substancji czynnych rumianku potwierdzono długotrwałymi badaniami. Wykazano mianowicie, że przeciwzapalnie działają: chamazulen oraz produkt jego odbudowy postazulen, następnie alfa bisababol i spiroeter. Odpowiedzialnymi za działanie przeciwskurczowe są przede wszystkim związki flawonoidowe, zwłaszcza apinia i apigenina, następnie pochodne kumarynowe. Pewne znaczenie ma również cholina, występująca w surowcu w znacznej ilości, która oprócz znanego działania lipotropowego wykazuje ponadto właściwości przeciwzapalne. Ciekawym związkiem jest farnezen, ponieważ pochodne epoksydowe jego estrów są bardzo aktywnymi hormonami owadów.

Wyciągi z rumianku zawierają pewne ilości rozpuszczonego olejku eterycznego i dzięki temu działają przeciwzapalnie na błony śluzowe i skórę. Najbardziej czynnymi związkami są alfa- bisabolol i spiroeter, a w mniejszym stopniu chamazulen, któremu przypisuje się działanie przeciwalergiczne. Spiroeter hamuje wydzielanie histaminy, serotoniny i bradykininy- substancji wywołujących stany zapalne. Olejek działa również bakteriobójczo na bakterie Gram-dodatnie i przeciwgrzybiczo  wobec drożdżaków  (Candida albicans).

Flawonoidy oraz pochodne kumaryny zawarte w kwiatach rumianku działają rozkurczowo na Miśnie gładkie jelit. Dzięki temu rumianek przywraca prawidłowe ruchy perystaltyczne, zapobiega wzdęciom i jest skutecznym środkiem wiatropędnym. Działa też słabo żółciopędnie i uspokajająco. Własności przeciwbakteryjne tego surowca się nieznaczne. Napary podawane są małym dzieciom działają słabo przeczyszczająco.

Znamienne dla rumianku działanie przeciwskurczowe zależy od wielu substancji o różnych punkcie uchwytu i o rożnej sile działania. Najbardziej skuteczny jest przypuszczalnie spiroeter, gdyż w testach in vitro na izolowanym jelicie szczura jest 16-46 razy skuteczniejszy od papaweryny. Ponieważ jednak jest go bardzo mało w surowcu, natomiast o wiele więcej związków flawonoiowych apiiny i apigeniny- te ostatnie należy uznać za najważniejsze przeciwskurczowe związki czynne obok herniaryny. Należy podkreślić, że toksyczność omawianych związków jest minimalna. Praktycznym potwierdzeniem tego, jest fakt, ze rumianek jest od wieków stosowany u dzieci, a nawet u niemowląt i do dziś barak jest doniesień o ewentualnych szkodliwych działaniach ubocznych.

Przy przyjęciu doustnym związki czynne rumianku wydalają się przede wszystkim z moczem i wywierają słabe działanie przeciwzapalne na kłębki berkowe, moczowody i pęcherz. Wyciągi z rumianku stosowane zewnętrznie działają silnie przeciwzapalnie, a nieco słabiej przeciuczuleniowo. Na włosy napary z rumianku działają rozjaśniająco i nadają im lekko złocisty odcień

Zastosowanie

Zewnętrznie w postaci okładów i przymoczek w różnego rodzaju stanach zapalnych skóry, uszkodzeniach naskórka, w pęknięciach odbytu, oparzeniach słonecznych, w trudno gojących się głębokich ranach, do płukania pochwy w upławach, rzęsistku pochwowym, zapaleniu warg sromowych - oczywiście, pomocniczo, jeśli zaleci lekarz. Do płukania jamy ustnej i gardła w zapaleniu dziąseł, gardła, anginie. Kąpiel z rumianku z dodatkiem soli kuchennej dobrze działa w obrzmieniu nóg.

Doustnie przetwory rumianku stosuje się w stanach skurczowych żołądka i jelit, w zgadze oraz braku łaknienia, ponadto w stanach skurczowych jelit i utrudnionym odchodzeniu gazów, zwłaszcza u dzieci i osób w wieku podeszłym. W połączeniu z odpowiednimi surowcami zielarskimi podaje się jako środek żółciopędny oraz w przewlekłym zapaleniu dróg moczowych, zwłaszcza kłębków nerkowych i pęcherza. Pomocniczo w nieżytach, przewlekłym zapaleniu nerek i pęcherza moczowego, w bolesnym miesiączkowaniu, w schorzeniach alergicznych, jak katar sienny, alergiczne zapalenie spojówek. U niemowląt jako lek wiatropędny i w tzw. kolkach.

W połączeniu z innymi surowcami rumianek stosuje się jako słaby środek uspokajający, a także przeciwgorączkowy.

Zewnętrznie stosuje się napar z rumianku w okulistyce w postaci okładów i przemywań w stanach zapalnych rogówki i tęczówki oraz w alergicznym i ropnym zapaleniu spojówek. W postaci aerozolu lub inhalacji podaje się przetwory z rumianku w zapaleniu górnych dróg oddechowych, dychawicy oskrzelowej u dzieci katarze siennym.

Postacie leku

Napar. Łyżkę kwiatów rumianku zalać szklanką wrzątku. Pozostawić pod przykryciem przez 10 minut; odcedzić. Pić 2-3 razy dziennie po szklance płynu; napar ten należy zużyć w ciągu 3 dni

Napar z dodatkiem mięty. Kwiatów rumianku i liści mięty po łyżce- zmieszać; przyrządzać i stosować jak wyżej.

Kataplazm. 4 łyżki kwiatów rumianku zalać wrzątkiem (pół szklanki). Rozparzone ziele zawinąć w płótno i przykładać na chore miejsca.

Nalewka do płukania, okładów, przymoczek. 2 łyżki kwiatów zalać w słoiku szklanką spirytusu. Odstawić na 14 dni, przesączyć. 1-2 łyżeczki nalewki rozpuścić w szklance wody do stosowania zewnętrznego; doustnie przyjmować 30 kropli 2-4 razy dziennie.

Zastosowanie w kosmetyce

• Rumianek jest składnikiem kremów i płynów do pielęgnacji wrażliwej skóry; łagodzi jej podrażnienia, działa zmiękczająco i wybielająco;
• Używa się go do parówek kąpieli, działa łagodząco, dezynfekująco, odprężająco i regenerująco
• Jest stosowany do maseczek ziołowych
• Wchodzi w skład mieszanek ziołowych używanych do pielęgnacji włosów suchych, wypadających, z łupieżem; łagodzi podrażnienia skóry głowy
• Olejek i azulan dodawane są do past do zębów, płynów do płukania jamy ustnej, balsamów, mydeł, szamponów, podpasek

Zastosowanie w kuchni

• Naparami z ziela można zastąpić zwykła herbatę
• Olejek z rumianku dodaje się do likierów, win ziołowych, miodów pitnych, wódek, napojów chłodzących, cukierków

Herbata z dodatkiem rumianku

Owoce róży (1 łyżeczkę) zalewamy wrzącą wodą (1 szklanką). Gotujemy 5 min. Do wrzątku wsypujemy 1 łyżeczkę kwiatów rumianku. Pozostawiamy pod przykryciem na 10 minut, a potem przecedzamy.

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Eliza Lamer- Zarawska, Barbara Kowal Gierczak, Jan Nadworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL. Warszawa

.