Rosa canina L. - Róża dzika

Inne nazwy: róża polna, róża głogowa, róża cierniowa, róża pospolita, szypszyna, głóg polny

Nie ma wśród nas nikogo, kto nigdy nie widział róży i niewielu takich, co nie nadgryźli choć raz jej słodko-kwaśnych owoców. Są one tak bogate w witaminę C, że masowo zbierano je w okresie II wojny światowej z przeznaczeniem na syrop, który podawano kobietom w ciąży i niemowlętom. Kwiaty i owoce róż jadane są na całym świecie.

Krzaki róży rosły prawdopodobnie w Babilonie, w "wiszących ogrodach", wśród lilii, jasminów, tulipanów i malw. Rzymianie sadzili je w swoich ogrodach  obok roślin przyprawowych i leczniczych. Dziką różę zaliczano do roślin wieńcowych, którymi Rzymianie przyozdabiali skronie podczas uroczystosci. Natomiast poduszki wypełnione jej płatkami miały im zapewnić spokojny sen. Roślina została doceniona również przez Ludwika Pobożnego, który w kapitalariuszu z 795 roku pisał, że róże powinny się znaleźć wśród 76 innych roślin przeznaczonych do jego ogrodu (T. Wielgosz).

Dzika róża, Rosa canina i róża rdzawa R. rubignoisa, pochodza z Europy i umiarkowanych stref klimatycznych Azji. Od niepamiętnych czasów spożywano ich owoce na wsi, obecnie jednak traktowene są z pewnym lekceważeniem. Sos z owoców róży rdzawej i cytryny przyrzadzano jednak w szkockim zamku Balmoral i uważano, że zasługuje na to, by znaleźć się na stole królowej Wiktorii (M. Biggs).

Krzew kolczasty, występujący w miedzach, przydrożach, w zaroślach, sadzony często w parkach i ogrodach jako żywopłot. Kwiaty różowe lub białe, o miłym zapachu. Owoce czerwone, wysłane włoskami dojrzewają w końcu września i w październiku. Zbiera się je przed pełnym dojrzeniem, w sierpniu i wrześniu, gdy mają barwę intensywnie czerwoną lub nawet później, gdy wysychają na krzakach, ale przed przymrozkami, ponieważ przy suszeniu rozmarzających owoców znacznie spada ilość najbardziej cennego składnika - witaminy C. Surowiec suszy się możliwie szybko i w podwyższonej temperaturze (do 50 stopni).

Równowartościowy, a niekiedy lepszy surowiec otrzymuje się z innych gatunków róży, jak róża girlandowa- Rosa cinnamomea L. (zawiera do 10% wit. C) i róża pomarszczona – Rosa rugowa Thunb (do 6% witaminy C). W gospodarstwie domowym z płatków i owoców dzikiej róży sporządza się konfitury. Owoce służą ponadto do wyrobu wina domowego.

Surowcem jest owoc (Fructus Rosae) z nasionami lub bez.

Owoce są bogatym źródłem witaminy C (kwas askorbinowy, kwas L-askorbowy) i kwasu dehydroaskorbinowego stanowiącego produkt utlenienia poprzedniego związku. Zawartość kwasu askorbinowego zależy od czasu zbioru, sposobu suszenia, a także od czasu przechowywania. Długotrwałe suszenie powoduje straty kwasu askorbinowego. Witamina C znajduje się głównie w miękiszu szupinki. W miarę przechowywania zawartość witaminy C szybko się zmniejsza, a zawartość kwasu dehydroaskorbinowego ulega zwiększeniu.

Owoce zawierają również karotenoidy, flawonoidy, garbniki, witaminę B₁, B₂, PP, E, K oraz bioflawonoidy. Ze względu na obecność witaminy C oraz pozostałych witamin, dzoiałanie farmakologiczne polega na ogólnym charakterze wzmacniającym.

Wśród flawonoidów wykryto w owocach róży astragaline, izokwercetyne i tylirozyd. Są również karotenoidy (np. β- karoten, likopen i zeaksantyna), a ponadto garbniki, cukry (do 18%), pektyny (do 4%), kwasy organiczne (do 2%), w tym cytrynowy i jabłkowy (około 1,5%), prawie 0,03% olejku eterycznego i sole mineralne. Zawartość witaminy C spada bardzo znacznie w warunkach niewłaściwego suszenia i przechowywania owoców.

Działanie

Owoc dzikiej róży jest surowcem witaminowym bogatym w witaminę C oraz synergistycznie z nią działające flawonoidy (witamina P). Ponieważ organizm ludzki nie wytwarza witaminy C, konieczne jest dostarczenie jej z zewnątrz z pokarmami, a w razie potrzeby z postaci leków. Ten związek jest niezbędny do biodynetzy substancji miedzy komórkowych oraz kolegenu, uczestniczy wraz z kwasem dehydroaskorbinowym w procesach oksydo-redukcyjnych, ułatwia wchłanianie jonów żelaza, bierze udział w metabolizmie tyrozyny oraz w systemie utleniającym glutation, jak również w przemianie kwasu foliowego do kwasu folinowego.

Badania na zwierzętach wykazały, że kwas askorbinowy może w pewnym stopniu hamować depolimeryzację węglowodanowych składników substancji międzykomórkowej, oraz czynność układu hialuronidaza-kwas hialuronowy, co ma korzystny wpływ na stan naczyń kapilarnych, ponieważ nie występuje zmniejszenie ilości oraz obniżenie stopnia lepkości substancji osłabiającej zewnętrzne ścianki włośniczek. Wyniki badań potwierdziły istnienie, znanego zresztą od dawna synergistycznego działania ochronnego na naczynia kapilarne witaminy C. Udowodniono także, że w ciętych stanach chorobowych (np. w rozległych oparzeniach) stężenie kwasu askorbinowego we krwi i w moczu szybko maleje, w stanach stresowych zaś obniża się jego poziom w nadnerczach (Ożarowski-Ziołolecznictwo PZWL).

Również inne spostrzezenia świadczą o znaczeniu witaminy C dla organizmu człowieka. Udowodniono mianowicie, że w cięższych stanach chorobowych (np, w rozległych oparzeniach) stężenie kwasu askorbinowego we krwi i moczu szybko maleje, w stanach stresowych zaś obniża się jego poziom w nadnerczach (Ożarowski-Ziołolecznictwo PZWL).

Dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka zdrowego wynosi średnio około 1 mg witaminy C na 1 kg masy ciała, a u dzieci nieco więcej. Zapotrzebowanie na witaminę C wzrasta u kobiet w okresie ciąży oraz karmienia piersią. W czasie choroby, zwłaszcza z podwyższoną temperaturą ciała zapotrzebowanie na witaminę C wzrasta 2 i 3- krotnie. Warto pamiętać, ze naturalna witamina w owocach i warzywach jest aktywniejsza od syntetycznej, gdyż towarzyszące jej flawonoidy i kwasy organiczne chronią ją przed rozkładem. Syntetyczna witamina C w tabletkach jest wykorzystywane przez organizm tylko w 20-30% podanej dawki. Z wielu przeprowadzonych badań wynika jednoznacznie, że wyciągi roślinne kwasu askorbinowego, np. z cytryn, pomarańczy, owoców rokitnika, róży, zawierające duże ilości kwasu askorbinowego, są o wiele bardziej aktywne niż związek syntetyczny, ponieważ w wymienionych roślinach są współobecne flawonoidy mające właściwości witaminy P. Potęgują one działanie kwasu askorbinowego i to tak dalece, że jest on 3-5 krotnie bardziej skuteczny niż jego syntetyczny odpowiednik.

Witamina C odgrywa bardzo ważną rolę w procesach utleniania i redukcji w organizmie człowieka. Ponadto wywiera hamujący wpływ na procesy starzenia się ustroju, postępujące zmiany miażdżycowe oraz niektóre zaburzenia trawienne. Działa korzystnie w chorobach zakaźnych gruźlicy, a także w ciąży.

W ostatnich latach w piśmiennictwie pojawiły się doniesienia o działaniu antyoksydacyjnym preparatów zawierających w swym składzie ekstrakt z owoców dzikiej róży.. Owoce dziskiej różny sa źródłem antyoksydantów nie tylko z uwagi na zawartość witaminy C, ale także ze względu na zawartość polifenoli (flawonoidów, proantocyjanidyn). Polifenole jako antyoksydanty mogą działać na różne sposoby poprzez wymiatanie wolnych rodników, bezpośrednio reagująć z wolnymi rodnikami  i poprzez hamowanie lub wzmacnianie działania enzymów. Należy zwrócić uwagę na to, że flawonoidom przypisuje się działanie przeciwnowotworowe oraz zapobiegawcze w przypadku  chorób układu krążenia (A. Grys. Postępy Fitoterapii).

W badaniach klinicznych, przeprowadzonych w ciągu ostatnich lat, wykazano przeciwzapalne właściwości surowców otrzymanych z owoców dzikiej róży. Mechanizm działania przeciwzapalnego owoców róży wynika z hamowania chemotaksji leukocytów, obniżenia stężenia białek ostrej fazy (CRP) i kreatyniny w osoczu. U ponad 60% pacjentów cierpiących na przewlekłe stany zapalne kości i stawów, którzy w ramach badań przyjmowali sproszkowane owoce róży w ilości 0,5 g/dziennie prze 4 miesiące, zaobserwowano polepszenie ruchomości stawów objętych procesem chorobowym oraz złagodzenie bólu towarzyszącego chorobie.

Stwierdzono również, że działanie przeciwzapalne owoców róży jest porównywalne do działania imbiru czy niesterydowych leków przeciwzapalnych (np. kwasu acetylosalicylowego). Nie powoduje przy tym efektów niepożądanych, którymi są obarczone leki syntetyczne. Zaobserwowano także działanie ochronne na śluzówkę żołądka przy przewlekłym spożyciu alkoholu.

Wyciągi z owoców róży, oprócz działania typowego dla kwasu askorbinowego, zwiększają w niewielkim stopniu wydalanie moczu (flawonoidy), oraz przepływ żółci przez drogi żółciowe, przypuszczalnie ze względu na nieznaczne właściwosci spazmolityczne. Te wyciągi można również traktowac jako środek ogólnie wzmacniający zarówno dla dzieci i starców (Ożarowski-Ziołolecznictwo PZWL).

Działania niepożądane

Przetwory z owoców dzikiej róży stosowane w zalecanych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych.

Zastosowanie

Podaje się jako lek witaminowy w zakażeniach bakteryjnych przebiegających z wysoką gorączka, jak również w przypadkach, w których utrudnione jest wchłanianie witaminy C pokarmów, np. w nieżytach żołądka, jelit, biegunkach, wrzodzie trawiennym żołądka oraz dwunastnicy i innym

Jako środek pomocniczy stosuje się wyciągi z owoców róży w niektórych chorobach wątroby, dróg żółciowych, nerek, przewodu pokarmowego, a także w stanach zapalnych naczyń krwionośnych, skóry i wybroczynach oraz jako środek wzmacniający dla rekonwalescentów i dzieci. Ponadto zaleca się w leczeniu ran, oparzeń, blizn pooperacyjnych, wrzodu żołądka i dwunastnicy oraz owrzodzeniu jelita grubego.

Witamina C ma korzystny wpływ na przebieg leczenia nowotworów, na ogólną odporność organizmu przez zwiększenie jego mechanizmów obronnych, zwłaszcza dzieci, osób starszych, rekonwalescentów i kobiet w ciąży oraz matek karmiących. Znane jest też działanie zapobiegawcze witaminy C w grypie i w tzw. chorobie z przeziębienia oraz łagodzące przebieg tych chorób i skracające czas ich trwania pod warunkiem regularnego przyjmowania odpowiednio wysokich dawek witaminy C (około 1 g dziennie, co równa się 5 tabletkom witaminy C po 200 mg). Dostatecznie wysoki poziom witaminy C w organizmie chroni przed zatruciem różnymi lekami, substancjami szkodliwymi zawartymi w powietrzu, wodzie i pożywieniu. Bardzo cenną zaletą tej witaminy jest hamowanie tworzenia się w przewodzie pokarmowym w wyniku spożywania warzyw uprawianych z dużym nadmiarem nawozów azotowych.

Zastosowanie w kosmetyce

• Oleju z nasion używa się do pielęgnacji skóry; szczególnie polecany jest dla cery wrażliwej, naczyniowej
• Stosuje się go również do pielęgnacji zniszczonych włosów
• Olejek różany jest wykorzystywany do masażu i aromaterapii
• Wchodzi w skład kompozycji zapachowych używanych do produkcji perfum
• Aromatyzuje w nim preparaty kosmetyczne
• Używa się go do produkcji kremów o działaniu zmiękczającym i regeneracyjnym, a także kremów odżywczych i wybielających

Zastosowanie w kuchni

• Z płatków dzikiej róży robi się konfitury, którymi nadziewa si pączki
• Kandyzowane płatki nadają się do dekoracji ciast
• Owoce wykorzystuje się do redukcji dżemów , soków,, koncentratów witaminowych, syropów, robi się z nich wina i nalewki
• Owoce, płatki i liście są składnikami herbat ziołowych
• Naparem z liści można zastąpić herbatę
• Róża aromatyzuje się napoje, słodycze i ocet.

Napar. Łyżkę owoców róży zalać szklanką wrzątku. Pozostawić pod przykryciem 5 minut i odcedzić. Pić 2-3 razy dziennie po szklance płynu. Do naparu można dodać łyżkę soku malinowego.

Odwar. Łyżkę owoców róży zalać 2 szklankami wody, gotować 5 minut, odcedzić i odstawić na 12 godzin. Pić 3-5 razy dziennie po pół szklanki odwaru.

Nalewka. 50 dag owoców róży i 25 dag cukru zalać litrem mocnego wina lub wódki, postawić w ciepłym miejscu; po tygodniu zlać i przecedzić. Pić 1-2 razy dziennie po kieliszku (dla osób starszych i w ogólnym osłabieniu).

Uwaga

Należy stosować ostrożnie przy skłonnościach do zakrzepów, najlepiej po konsultacji z lekarzem

Owoce róży mają duże zastosowanie w przetwórstwie spożywczym do wyrobu win, dżemów i soków, a także preparatów witaminowych i wzmacniających. Z liści można parzyć "herbatę".

Źródło: Źródło: Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat, Anna Grys- Dzika róża- chemizm i zastosowanie  w lecznictwie. Postępy Fitoterapii, Matthew Biggs i in. Wielka księga warzyw, ziół i owoców. Wydawnictwo Bellona