Rdest ptasi ma łodygi rozesłane, do 50 cm długie, rozgałęzione. Liście drobne eliptyczne lub prawie równowąskie. Kwiaty drobne, białawo- lub czerwonawozoelone, wyrastają po 2 do 5 w kątach liści. Owoce drobne, trójkątne brązowe orzeszki.

Jesienią w początkowym okresie kwitnienia rośliny, zbieramy ulistnione, kwitnące pędy bez częsci bezlistnej , zdrewniałej . Muszą być zdrowe, bez białych plam. Suszy się je w przewienych, zacienionych miejscach w temperaturze otoczenia lub w suszarni w temperaturze 40ºC.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się pod koniec okresu wegetacyjnego ulistnione, kwitnące pędy rdestu ptasiego, bez dolnej części, grubszej i bezlistnej i suszy w miejscach zacienionych oraz przewiewnych. Otrzymuje się jako surowiec ziele rdestu ptasiego – Herba Polygoni avicularis.

Podstawowe związki czynne

W zielu znajdują się flawonoidy (m.in. awikularyna, hiperozyd i kwercetyna), fenolokwasy (m.in. kawowy i chlorogenowy, p-kumarowy i galusowy), garbniki w ilości około 1,4 %,,cukry, do 8% soli mineralnych, zawierających rozpuszczalną krzemionkę (do 0,24%), witaminę C, ponadto związek rozkładający witaminę B₁ (tzw. czynnik antywitaminowy).

Ponadto wystepują: (+) katechina, garbniki glikotanoidowe około 4%, ślady antraglikozydów typu emodyny; z surowca izolowano równiez polisacharydy tworzące śluz. W piśmiennictwie znajdują się dane dotyczące występowania częściowo rozpuszczalnego w wodzie kwasu krzemowego w ilości bardzo zmiennej- okolo 1%- w tym 1/5 w postaci rozpuszczalnej. Ostatnio izolowano również z ziela rdestu ptasiego nowy glikozyd lignanowy- awikulinę (Kohlmunzer PZWL).

Działanie

Wyciagi  wodne ze względu na flawonoidy zwiększają dobową ilość wydalanego moczu, a wraz z nim usuwają z organizmu nadmiar jonów sodu mi chloru oraz mocznika i innych szkodliwych produktów przemiany materii. Chroni to w pewnym stopniu wątrobę przed toksycznymi metabolitami ustrojowymi. Jednocześnie rozpuszczalna krzemionka znajdująca się w wyciągach jest częściowo wydalana z moczem i odgrywa w nim rolę koloidu ochronnego, utrudniającego krystalizację soli mineralnych i zapobiegającego powstawaniu złogów kamieni moczowych.

W licznych doświadczeniach na ęstwierdzono, że spośród związków flawonoidowych zawartych w zielu rdestu ptasiego, najbardziej aktywne są: kwercetyna i hiperozyd. Jednak wartość lecznicza surowca nie polega wyłącznie na zwiększaniu wydalania moczu, lecz również na jego swoistym działaniu, uwarunkowanym obecnością rozpuszczalnej krzemionki i garbników. Znaczenie krzemionki dla organizmu człowieka jest na ogół niedocenione, choć z licznych doświadczeń wiadomo o jej udziale w prawidłowej przemiani materii. Wykazano m.in., że wraz z postępującym procesem starzenia się ilość krzemionki stopniowo maleje. Rozpuszczalne w wodzie związki krzemu są łatwo wchłaniane w w przewodzie pokarmowym, przeniakają do krwi, przywracając naruszoną równowagę między koloidami a krystaloidami. Krzemionka ma szczeggólne powinowadztwo do młodych tkanek, przyspiesza proces naskórkowania i zabliźniania w miejscach uszkodzonych, gromadzi się rónież w ogniskach gruźliczych ułatwiajac tym samym ich zwłóknienie i zwapnienie. Najprawdopodobniej krzemionka obniża nieznacznie poziom cukru we krwi, choć brak jest zgodnosci co do wartosći wyciągów ziela rdestu jako antudiabeticum (Ożarowski PZWL).

Wyciągi z ziela rdestu ptasiego podane doustnie zmniejszają stany zapalne błon śluzowych żołądka i jelit, hamują rozwój drobnoustrojów, ograniczają przenikanie wody ze ścian jelit do treści pokarmowej i działają przeciwbiegunkowo, co przypisuje się obecności garbników. Działają tez przeciwkrwotocznie w drobnych krwawieniach wewnętrznych. Flawonoidy wykazują zarazem łagodne działanie rozkurczowe na drogi żółciowe i ułatwiają odpływ żółci do dwunastnicy.

Podane zewnętrznie działają przeciwzapalnie i bakteriobójczo na skórę i błony śluzowe. W lecznictwie ludowym ziele rdestu ptasiego uchodzi za środek obniżający poziom cukru we krwi.

Działania niepożądane

Przetwory z ziela rdestu ptasiego stosowane w zalecanych dawkach leczniczych nie wywierają działania szkodliwego. W przypadku dłuższego stosowania należy przyjmować witaminę B₁ w tabletkach.

Zastosowanie

Przetwory z ziela rdestu ptasiego stosuje się w przewlekłych schorzeniach dróg moczowych, w przypadku zmniejszenia dobowej ilości wydalanego moczu i pojawienia się w moczu zbyt dużej ilości soli mineralnych, zwłaszcza  szczawianów. W mieszankach ziołowych  służą jako środek pomocniczy w chorobie reumatycznej, skazie moczanowej i miażdżycy naczyń oraz jako tzw. środek czyszczący krew w niektórych dolegliwościach skórnych, jak trądzik i wyprysk. Zewnętrznie – odwary zaleca się do płukania w zapaleniach błon śluzowych jamy ustnej i gardła, do okładów na trudno gojące sięrany

Często tez stosuje się przetwory z rdestu ptasiego w stanach zapalnych błon śluzowych przewodu pokarmowego, nadmiernej fermentacji jelitowej, wzdęciach i niezbyt nasilonych biegunkach.

Jako surowiec zawierający krzemionke może byc brany pod uwage jako środek pomocniczy w długotrwałej terapii krzemionkowej, sprzyjający otorbieniu sie ognisk gruźliczych. Działanie ochronne dla wątroby też jest sygnalizowane, ale niedostatecznie udokumentowane. Surowiec wchodzi w skład kilku mieszanek ziołowych i preparatów wyciągowych. W badaniach krajowych wykazano pewne właściwości immunostymulujące (Kohlmunzer PZWL).

Napar z ziela rdestu ptasiego wg. T. Wielgosz Wyd. Publicat

• Ziele (1 łyżkę) zalewamy wrzątkiem (1 szklanka)
• Pozostawiamy pod przykryciem na 10 minut
• Odcedzamy
• Pijemy 1 szklankę naparu 2-3 razy dziennie

Źródło: Wacław Ożarwski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ. Warszawa; Wacław Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL. Warszawa; Stanisław Kohlmunzer- Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa; Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat. Warszawa