Pierwiosnek lekarski

Pirimula officinalis Jacq.

W Polsce bywa używana również nazwa pierwiosnka lekarska. Jest to bylina z rodziny Pierwiosnkowatych (Primulaceae), występująca w Europie, Azji Mniejszej i na Syberii aż po Daleki Wschód. W Polsce rośnie na suchych łąkach oraz widnych zaroślach niżu i w niższych partiach górskich. Jest pod częściową ochroną.

Roślina wytwarza pod ziemią ukośnie ustawione kłącze do 10 cm długie i 0,5 cm grube, nieco guzkowate, z licznymi korzeniami. U góry kłącze wydaje rozetę liści jajowatych lub podłużnojajowatych, ogonkowych, od strony dolnej kutnerowato owłosionych. Podobnie owłosione jest pęd kwiatowy, wysokości 15-40 cm. Również owłosione są kielichy. Kwiaty promieniste, zrosłopłatkowe żółtozłociste.

Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od marca do maja rozkwitające kwiaty pierwiosnka i suszy w cieniu oraz przewiewie. Surowcem jest kwiat pierwiosnka- Flos Primulae. Zbiór korzeni, powodujący niszczenie roślin, dozwolony jest tylko z upraw. Zbiera się je w jesieni, myje i szybko suszy w suszarni ogrzewanej w temp. 40-50°C. Otrzymuje się korzeń pierwiosnka- Radix Primulae.

Równowartościowego surowca dostarcza pierwiosnek wyniosły – Primula elatior (L.)Schroeiber, bardzo podobny do poprzedniego, lecz nieco większy. Występuje w Polsce na tych samych terenach co gatunek poprzedni i również jest pod częściową ochroną. Korzenie i kwiaty pierwiosnka są surowcami bardzo popularnymi na zachodzie, zwłaszcza w Niemczech

Podstawowe związki czynne. Korzenie zawierają do 10% saponin trójterpenowych, m.in.kwas prymulowy A, oraz inne, dające przy hydrolie jako geniny prymulageninę lub prymwerogeninę i ich pochodne. W surowcu występują również glikozydy fenolowe oprymawerozyd i prymulawerozyd. Przy ich rozkładzie w czasie suszenia wydziela się lotny ester metylowy kwasu m- lub p- metoksysalicylowego o swoistym zapachu, natomiast korzenie pierwiosnka wyniosłego są prawie bezwonne, gdyż zawierają tylko ślady glikozydów fenolowych. W korzeniach stwierdzono około 0,1% olejku eterycznego. Inne składniki nie mają znaczenia w lecznictwie.

W kwiatach obu pierwiosnków występują saponiny, lecz w mniejszej ilości niż w korzeniu, ponadto karotenoidy, flawonoidy i inne związki o mniejszym znaczeniu.

Działanie. Ze względu na saponiny wyciągi wodne z korzenia pierwiosnka podane doustnie drażnią zakończenia nerwowe błony sluzowej żołądka i na drodze odruchowej, poprzez ośrodek nerwu błędnego, powodują wydzielanie plynnego śluzu w drzewie oskrzelowym. Śluz ten umożliwia pęcznienie i upłynnienie suchej wydzieliny tworzącej się w stanach zapalnych dróg oddechowych, która wskutek wzmożonego ruchu nabłonka rzęskowego oraz pobudzenia odruchu kaszlowego zostaje wydalona na zewnątrz w postaci plwociny. Ponadto surowiec działa nieznacznie moczopędnie i przeciwzapalnie.

Wyciągi z kwiatów pierwiosnka mają podobne własności jak korzenie, ale łagodniejsze i mniej drażniące górne odcinki dróg oddechowych. Obserwowano również słabe dzialanie napotne i uspokajające.

Działanie niepożądane. Zbyt duże dawki wyciągów z pierwiosnka, znacznie wyższe od leczniczych, drażnią silnie błonę śluzową żołądka i jelit, powodują nudności, wymioty lub biegunkę, a czasem uczulenie.

Zastosowanie. Przetwory z pierwiosnka stosuje się jako lek wyksztusny w stanach zapalnych gardła, kratni i oskrzeli, zwłaszcza gdy towarzyszy im uporczywy, męczacy, suchy kaszel, oraz pomocniczo w astmie oskrzelowej.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.