Ostropest plamisty- Silybum marianum

Roślina znana była już w Starożytności. Stosowano ja na dolegliwości wątroby. Ostropest wymienia w swoim dziele także św. Hildegarda. Do XIX wieku roślinę wykorzystywano do celów leczniczych. Później straciła na znaczeniu, jej właściwości doceniono dopiero dziki badaniom naukowym w następnych latach. W swoim składzie zawiera związki określane jako slimaryna, które działają ochronnie i regenerująco na wątrobę. Z kolei w olejku uzyskiwanym z nasion znajduje się ponad 50% kwasu linolenowego, należącego do niezbędnych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), określanych jako witamina F. kwasy te są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i musza być dostarczane z pożywieniem, a występują m.in. w olejach roślinnych (T. Wielgosz).

Jest to roczna roślina o łodydze dorastającej do 1,5 m wysokości i lśniących liściach z biało naznaczonym żyłkowaniem, o ząbkowanych i kolczastych brzegach. Purpurowe kwiaty ostropestu plamistego są rurkowate, zebrane w koszyczki na szczytach pędów, otoczone kolczastymi łuskami okrywy. Owocem jest lśniąca niełupka z puchem kielichowym, biała szara lub żółto nakrapiana.

Surowiec leczniczy. Zbiór prowadzi się pod koniec lata, w okresie dojrzewania, gdy owoce zaczynają wysypywać się z koszyczka. Owoc jest używany w postaci proszku, wyciągu suchego lub nalewki, najczęściej w połączeniu z innymi ziołami żółciopędnymi. Niekiedy są stosowane także liście.

Podstawowe związki czynne.

Owoce zawierają do 2% mieszaniny flawonolignanów, zwanych sylimaryną. W jej skład wchodzą sylibina, sylidiamina i sylikrystya o podobnej budowie i własnościach fizykochemicznych oraz wykryte izosylimaryna, 2,3- dehydrosylimaryna,; 2,3- dehydrosilikrystyna i tzw. sylibinomery, czyli oligometryczne pochodne sylimaryny. Ponadto występuje toksyfolina, alkohol dehydrokoniferylowy, kwercetyna, tyramina, histamina, śluzy, kwasy organiczne, witaminy Ci K, fitosterole, zwłaszcza β-sytosterol, garbniki, białka, cukry (około 21%) i tłuszcz z dużą ilością kwasu linolowego, a także sole mineralne.

Działanie

Najważniejsze jest działanie odtruwające frakcji flawonoliganów z owoców ostropestu, zwanej sylimaryna, i jej wybiórcze zdolności ochraniania miąższu wątroby, a w pewnym stopniu także nerek, przed niszczącym wpływem różnych trucizn. Szczególnie dobre wyniki uzyskiwano w zatruciach muchomorami, a korzystne zmiany obserwowano również u alkoholików z zaawansowana marskością wątroby

Mechanizm działania polega na uszczelnianiu błon hepatocytów, co utrudnia przenikanie toksyn do ich wnętrza i pobudzaniu regeneracji komórek wątroby poprzez aktywizowanie rybosomowej syntetazy białkowej RNA, co wzmaga wytwarzanie białek w organizmie. Poza tym działanie antyoksydacyjne i przeciwwolnorodnikowe surowca pozwala na zachowanie wysokiego stężenia glutationu w wątrobie. Surowiec zmniejsza syntezę cholesterolu oraz utlenianie lipidów.

Wyciągi alkoholowe lub wodne z owoców ostropestu mają szerszy zasięg działania niż sylimaryna. Od dawna znana była ich skuteczność w równych krwawieniach wewnętrznych oraz krwawieniach z organów kobiecych. Zawarte w nich flawonoidy wzmacniają ściany naczyń krwionośnych łagodny wzrost ciśnienia krwi. Niektóre składniki ostropestu zwiększają wydzielenie soku żołądkowego o regulują czynność trawienne oraz poprawiają apetyt

Działanie niepożądane.

W zalecanych dawkach leczniczych przetwory z ostropestu nie wykazują działania szkodliwego nawet po długotrwałym stosowaniu

Zastosowanie

Sylimarynę stosuje się w lecznictwie wyłącznie w schorzeniach wątroby zwłaszcza w jej wirusowym zapaleniu. Podaje się także w okresie rekonwalescencji po przebytej żółtaczce zakaźnej dla zapobieżenie przewlekłemu zapaleniu wątroby (WZW typu B i C) lub ostremu żółtemu zanikowi wątroby. Ponadto w marskości wątroby, zwyrodnieniu tłuszczowym wątroby oraz jej uszkodzeniu wywołanym równymi czynnikami wewnętrznymi, np. alkoholem, toksycznymi związkami ochrony roślin, lekami, czterochlorkiem wegla, żółtym fosforem, falloidyną, α- amanityną z trujących muchomorów, Sylimaryna ma tez korzystny wpływa na miąższ nerek, zwłaszcza, że niektóre związki toksyczne są częściowo wydalane z moczem

Wyciągi z owoców ostropestu są zalecane w krwawieniach z nosa, jelita grubego, żylaków odbytu, niektórych krwawieniach macicznych oraz przedłużonym miesiączkowaniu. Podaje się także w niedokwaśności soku żołądkowego braku łaknienia, wzdęciach, odbijaniu, a niekiedy w bólach głowy typu migrenowego, obniżonym ciśnieniu krwi oraz skłonności do

Uwaga

Dotąd nie stwierdzono żadnej toksyczności ani interakcji ostropestu z innymi lekami. Roślina nie jest jednak zalecana podczas ciąży i karmienia piersią, a przeciwwskazaniem do jej stosowania są zatory w drogach żółciowych.

Zastosowanie w kosmetyce

Olej z ostropestu wpływa na procesy regeneracyjne skóry oraz jej właściwe nawilżenie, ze względu na swoje właściwości jest wykorzystywany do produkcji kosmetyków, podobnie jak olej wiesiołkowy i ogórecznikowi

Zastosowanie w kuchni

Z młodych liści można przyrządzać sałatki

Ciekawostka

Badania na podwójnej ślepej próbie wykazały, że sylimaryna stosowana w dawce 140 mg- 3 razy dziennie znacząco zmniejsza śmiertelność u chorych cierpiących na marskość wątroby wywołaną chorobą alkoholową. Ponadto sylibina zastosowana dożylnie działa jako antidotum amanityny i faloidyny w zatruciach muchomorem sromotnikowym. Wczesne podanie (do 48 godzin) może zapobiec śmiertelnemu zatruciu.

Źródło: Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL.