W okresie renesansu na Śląsku nagietek był uprawiany w wielu odmianach. Jego suszone kwiaty zastępowały drogi szafran (przyprawę korzenną uzyskiwaną z pręcika krokusa), barwiono nimi masło na żółto. Używano ich także do farbowania nici do szycia. Nagietek był jednym z kwiatów, którym przypisywano nadzywczajne właściwości. Pleciono z niego wianki święcone na oktawę Bożego Ciała, które zawieszano później w chatach (T. Wielgosz Wyd. Publicat).

Roślina ozdobna i lecznicza uprawiana w ogrodach lub zdziczała. Prawdopodobnie pochodzi z terenów śródziemnomorskich. Ma charakterystyczne, najczęściej pomarańczowe kwiaty. Jest to roślina jednoroczna, którą rozmnaża się przez siew (koniec marca, początek kwietnia), zasypując nasiona ziemią na grubość 1-1,5 cm. Nie ma większych wymagań co do jakości gleby i udaje się także na ziemi piaszczystej, ale wymaga miejsca słonecznego.

Kwiaty nagietka zbiera się w czasie pełnego rozkwitu. Zbiór przeprowadzamy w czasie słonecznej i suchej pogody, zrywając całe kwiaty, z których następnie wyskubuje się pojedyncze płatki. Płatki rozkładamy cienką warstwą i suszymy w cieniu, bo na słońcu tracą barwę. Surowcem leczniczym mogą być jedynie kwiaty o silnym zabarwieniu; „blady” kwiat jest bezużyteczny.

Związki czynne

Kwiaty nagietka zawierają mieszaninę saponin trójterpenowych, pochodnych kwasu aleanowego (np. kaledulozydy A i B) oraz alkoholi trójterpenowych (np. arnidiol, ferandiol i kalenduladiol). Drugą grupę stanowi mieszanina karotenoidów (do 3%), a wśród nich są karoteny, ksantofile  i likopen. W trzeciej grupie znajdują się flawonoidy - pochodne izoramnetyny. Ponadto wykryto wiele innych związków, jak śluz, gorczyce, około 0,1% olejku eterycznego, fitosterole, kwasy organiczne, żywice (około 3,4%), poliacetyleny (np. kalendulapolien), seskiwterpeny (np. kalendynę), pochodne fenolowe i sole mineralne (Ożarowski IWZZ).

Działanie

Nagietek  i jego przetwory, stsosowane zewnętrznie, działają przeciwzapalnie, bakteriobójczo i grzybobójczo, przede wszytkim ze wzgledu na obecność karotenoisdów i trójterpenów. Karotenoidy jako prowitamina A warunkują prawidłowy wzrost nabłonka, przeciwdziałają nadmiernemu łuszczeniu się naskórka, przyspieszają ziarninowanie i bliznowacenie wszelkich uszkodzeń skóry, nawet w początkowym okresie skórnych zmian nowotworowych. Mają one znaczenie nie tylko lecznicze, ale kosmetyczne, gdyż regulują i wzmagają resorpcyjne własności skóry i chronią ją przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych. Korzystne ochronne i regeneracyjne własności nagietka obejmują również błony śluzowe jamy ustnej, gardła, nosa, oczu, pochwy i odbytu.

Po podaniu doustnym nagietek wywiera korzystne działanie na błony śluzowe przełyku, zółądka i jelit. Najbardziej jednak uchwytne są jego własciwości wywoływania miesiączki. Ułatwia on pojawienie się miesiączki i czyni ją mniej bolesną wskutek działania rozkurczowego, zwłaszcza gdy towarzyszy jej anemia lub depresja  nerwowa. Na błony śluzowe przewodu pokarmowego nagietek działa rownież ochronnie i przeciwzapalnie oraz przeciwwrzodowo, a nawet- jak wykazały to wielokrotnie powtarzane doświadczenia- w pewnym stopniu zapobiegawczo przeciwnowotworowo. Chodzi tu przede wszytkim o zapobieganie rakowaceniu czynnych wrzodów żołądka i jelit oraz blizn pozostałych po zabiegach operacyjnych.

Udowodniono takze działanie immunopobudzajace, zwiększające ogólną odporność i zdolność przeciwstawiania się inwazji mikroogrganizmów chorobowórczych oraz wzmagajacego aktywność układu siateczkowo-śródbłonkowego i tym samym umożliwającego skuteczną obronę przed zakażeniem. Należy dodać, że nagietek pobudza czynbność wątroby i zwiększa ilość wytwarzanej przez nią żółci. Podnosi nieznacznie ilosć wydalanego moczu i potu, dzięki czemu ułatwia usuwanie z organizmu zbędnych produktów przemiany materii. Nagietek jest więc wszechstronnym i wartościowym lekiem ziołowym, co zresztą wynika z bogatego i różnorodnego składu chemicznego. Należy też pamiętać, że wykryte w nagietku saponiny trójterpenowe mają budowę zbliżoną do saponin korzenia żeń-szenia, aralii mandżurskiej i eleuterokoka, znanych surowców leczniczych dalekiego Wschodu (Ożarowski IWZZ)

Zastosowanie

Njaczesciej zewnętrznie w stanach zapalnych błon śluzowych jamy ustnnej i pochwy, np. w zapaleniu gardła, jamy ustnej oraz skóry w owrzodzeniach żylakowatych, zastrzale, ropowicty, trudno gojących się ranach, oparzeniach i zapleniu spojówek, a więc niemal analogicznie do kwiatu arniki. Doustnie w postaci naparu w stanach skurczowych i zapalnych przewodu pokarmowego oraz owrzodzeniu żołądka i jelit.

Zastosowanie w kosmetyce wg. T. Wielgosz

• nagietek wchodzi w skład kremów i płynów do pilegnacji  skóry, maseczek, mleczek, balsamów
• polecany jest do pielęgnacji cery zniszczonej, suchej i bardzo wrażliwej, przyspiesza regenerację, działa przeciwzapalnie, odżywczo
• dodany do kąpieli likwiduje stany zapalne skóry, działa odprężająco
• wchodzi w skład past do zębów, mydeł i szamponów
• olejek otrzymywany z nagietka wykorzystywany jest w terapii aromatycznej

Zastosowanie w kuchni wg T. Wielgosz

• kwiatów nagietka używa się do barwienia produktów spożywaczych, np. masła, sera
• liście można przygotować  jak jarzynę, dodawać do sałatek, sosów
• kwiaty stosuje się jako przyprawę do niektórych potraw, np. ryżu

Formy podania

• Napar: ½ — 1 łyżkę wysuszonych kwiatów na szklankę wrzącej wody do okładów,obmywań, przemywania oczu (najlepiej po rozcieńczeniu 1:1 naparem z kwiatów bławatka i rumianku). Czasami rozcieńczony napar podaje się do wewnątrz w schorzeniach górnych dróg oddechowych, anginach, a także pomocniczo w chorobie wrzodowej żołądka.

• Nalewka alkoholowa (Tinctura Calendulae) do użytku zewnętrznego: głównie w skaleczeniach, ropiejących ranach i do płukania gardła (rozcieńczona w proporcji — 1 łyżeczka nalewki na pół szklanki wody). Wewnętrznie nalewkę stosuje się u dzieci rzadko, jako środek przeciwzapalny i przeciwskurczowy, u dziewcząt przy nieregularnym i bolesnym miesiączkowaniu, a także w nieżytach żołądka i jelit. Kwiaty nagietka ugniecione w słoiku wypuszczają oleisty sok (można go rozcieńczyć oliwką), używany jako środek gojący, np. w odparzeniach skóry u dzieci (również u niemowląt).

• Olejowy wyciąg z nagietka (Herbapol) przyspiesza ziarninowanie i bliznowacenie uszkodzeń skóry, przeciwdziała mszczeniu się skóry.

• Kwiaty nagietka są składnikiem mieszanki ziołowej Vagosan (używanej w stanach zapalnych pochwy i sromu), a wyciągi — preparatów: Azucalen (zastosowanie podobne jak mieszanki Vagosan), Calendulin (tabletki dopochwowe), Arcalen (maść przeciwwysiękowa przy obrzękach stawów) i Hemostin (aerozol polecany w skaleczeniach i otarciach naskórka).

• W medycynie ludowej stosuje się również świeże liście nagietka: wymyte i  wymyte i zmiażdżone przykłada się na kawałku gazy na rany, ropnie, wrzody i obrzęki. Natomiast sok ze świeżej kwitnącej rośliny zakrapia się do nosa przy przewlekłym bieżycie, smaruje nim brodawki, odciski itp.

• Karoteny, zawarte w kwiatach nagietka, szeroko wykorzystuje przemysł spożywczy do barwienia artykułów żywnościowych, głównie sera, masła i margaryny

Ciekawostki

• Nagietek jest przyprawą (kwiaty); dawniej liście spożywano jako jarzynę.
• Kwiaty nagietka mogą spełniać rolę barometru; jeżeli płatki przed godziną 9 rano są ułożone równolegle do ziemi – dzień będzie bez deszczu. Używane były lub są również w gospodarstwie domowym do barwienia masła i sera.
• Nagietek jest rośliną miododajną.

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL. Warszawa; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosownie. IWZZ. Warszawa, Aleksnader Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnika dla lekarzy. PZWL. Warszawa.; Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat. Warszawa;  Waleria Olechowicz- Stępień; Eliza Lamer Zarawska- Rośliny lecznicze stosowane u dzieci. Wydanie III. PZWL. Warszawa