Melissa officinalis L. – Melisa lekarska

Melisa znana była już w starożytności jako zioło miododajne. Nowo przygotowane ule nacierano świeżym zielem, które zwabiało roje pszczół. Podobnie wykorzystywali te roślinę Słowianie, stąd wzięła się jej polska nazwa- rojnik. Melisa została przywieziona przez Arabów do Hiszpanii, skąd za pośrednictwem zakonników rozpowszechniła się na cała Europa. Uprawiano ją w ogródkach przyklasztornych, wykorzystując jej właściwości lecznicze; stosowano ją przy niedomaganiach wątroby i śledziony oraz przy zatruciu grzybami. Uznawana była za roślinę magiczną

Melisa jest byliną o łodygach u nasady lekko drewniejących. Wyrasta do 60 cm wysokości. System korzeniowy ma silnie rozwinięty; łodygi czterokanciaste, mniej lub więcej owłosione; liście ogonkowe nakrzyżległe, sercowatojajowate, tępo zakończone; blaszka liściowa cienka, słaboowłosiona, pod spodem bladozielona, o brzegu karbowano ząbkowanym. Kwiaty wargowe, drobne, białawe lub zółtawe, osadzone w kątach liscie; kwitnie od czerwca do września. Olejek znajduje się w licznych włoskach gruczołowych na blaszce liściowej (A. Rumińska).

Surowiec leczniczy

Surowcem są liście (Folium Melissae)

Melisę zbiera się dwu-, trzykrotnie w okresie wegetacji, ścinając, a następnie osmykując liście. Suszyć trzeba surowieć w warunkach naturalnych, w silnym przewiewie lub w temperaturze do 35ºC.

Podstawowe związki czynne

Ziele i liście zawierają te same związki czynne w różnych ilościach. Bogatsze i stad wyżej cenione są liście melisy. Zawierają one do 0,3% (zwykle 0,1%) olejku eterycznego, a nim znajduje się mieszanina pochodnych fenolowych (np. octan eugenolu) oraz związków terpenowych (np. cytral i cytronelal o miłym zapachu cytrynowym, kariofilen i kopane). Ponadto są w surowcach rójterpeny (np. kwas kawowy, chlorogenowy, i rozmarynowy), około 5% garbników oraz flawonoidy (np. ramnazyna i luteolino-7-glukozyd). Znaleziono także kwasy organiczne (np. kwas melisowy), związki śluzowe oraz sole mineralne.

Najważniejsze znaczenie ma uspokajające działanie surowca (olejek lotny), polegające na obniżeniu progu wrażliwości ośrodkowego układu nerwowego. Jest ono na tyle silne, że w wielu przypadkach może zastąpić podawanie syntetycznych środków uspokajających, ewentualnie przy równoczesnym stosowaniu, pozwala na znaczne zmniejszenia ich dawki. Najlepiej uspokajająco działają przetwory zawierające duża ilość olejku lotnego np. wyciągi alkoholowe lub standaryzowane destylaty, ewentualnie specyfiki złożone, natomiast napary są mniej skuteczną formą leku. Ponadto olejek lotny ma działanie nieznacznie przeciwskurczowe oraz bakteriostatyczne. Wodne wyciągi z surowca, zawierające m.in. łatwo rozpuszczalne garbniki oraz kwasy polifenolowe posiadają również wyraźne właściwości przeciwbakteryjne, a nawet przeciwwirusowe i to w takim stopniu, że niektórzy fizjoterapeuci uważają za celowe stosowanie tych wyciągów w określonych stanach przednowotworowych. Zwracają oni uwagę na fakt, że niektóre nowotwory są wywoływane przez wirusy oraz, że w badaniach in vitro pewne frakcje garbnikowe hamują rozwój hodowli komórek nowotworowych. Doświadczalnie wykazano, że wyciągi z melisy działają także na serce i krążenie obwodowe, ponieważ zmniejszają pobudliwość nerwowa serca, obniżają nieznacznie ciśnienie krwi, zwalniają oddech

Zastosowanie

Napar i inne przetwory z liści melisy stosowane są jako środek uspokajający w stanach ogólnego pobudzenia nerwowego, bezsenności i uczucia niepokoju, a także w nerwicy wegetatywnej, stanowiący zespół różnorodnych objawów ze strony narządów wewnętrznych, np. żołądka, jelit, dróg żółciowych serca, naczyń krwionośnych. Przetwory z liści melisy służą również w stanach skurczowych jelit oraz dróg żółciowych, wywołujących ból, a czasem kolkę, utrudnione przemieszczanie treści jelitowej i żółci, a także w niedostatecznym przyswajaniu składników pokarmowych.

Postać leku

Odwar. Łyżkę liści zalać szklanką letniej wody, wymieszać i ogrzewać  pod przykryciem  przez 30 minut (unikając wrzenia). Przecedzić, pić 2 razy dziennie po szklance odwaru.

Zastosowanie w kosmetyce

• maseczka z melisy ma działanie odświeżające, nadaje ładny zapach skórze, poleca się ją szczególnie do cery tłustej
• olejek z melisy jest wykorzystywany w przemyśle perfumeryjnym, ma też zastosowanie w aromaterapii, do masażu i kąpieli (która działa odświeżająco, uspokajająco, przeciwdepresyjnie)
• ekstrakty z melisą są składnikami kremów, płynów do kąpieli, płukanek do włosów.

Zastosowanie w kuchni

• świeże liście melisy posiadają silniejszy aromat niż suszone, dlatego do sałaty oraz innych surówek, sosów ziołowych, potraw z mięsa, ryb, jaj, do masła, ziołowego, past twarogowych lepiej dodawać świeże zioło
• nadaje się do aromatyzowania oclu, herbaty, win, likierów
• suszone liście dodaje się do sosów sałatkowych i ziołowych, bulionów, dań z wieprzowiny, dziczyzny, drobiu, gotowych warzyw kalafiora, groszku, marchwi, selera, pomidorów), grzybów, napojów, owoców, kompotów owocowych, mieszanek herbacianych

Ciekawostka

W południowej Europie melisa jest używana jako codzienny napój – „herbata”, zaś świeże liście są namiastką cytryny i przyprawą do mięs, sosów i marynat.

Roślina wybitnie miododajna; często uprawiana w pobliżu pasiek.

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Antonina Rumińska- Zioła lecznicze. PWN. Warszawa