Szymon Syreński , profesor botaniki na Akademii Krakowskiej , w swoim zielniku w 1613 roku wspomina o właściwościach leczniczych macierzanki i jej szerokim zastosowaniu. W XVI wieku roślinę nazywano dzięcieliną . Takiej nazwy użył też Adam Mickiewicz jeszcze w XIX wieku pisząc w Panu Tadeuszu: "gdzie panieńskiem rumieńcem dzięcielina pała"...Przez niektórych botaników macierzanka uważana jest za gatunek zbiorowy z licznymi podgatunkami (T. Wielgosz Wyd. Publicat).

Roślina jest dobrym półkrzewem z rodziny Wargowych (Labiatae), występująca w licznych odmianach niemal w całej Europie, północnej Afryce, środkowej i północnej Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce jest bardzo pospolita na niżu. Rośnie w lasach sosnowych, na suchych polanach i na odkrytych piaszczystych stanowiskach.

Macierzanka piaskowa tworzy na naturalnych stanowiskach gęste darnie. Łodygi ma cienkie, płożące się przy ziemi rozgałęzione, u dołu drewniejące, często ponownie zakorzenione w węzłach. Liście drobne, jajowate, eliptyczne lub równowąskie, naprzeciwległe. Kwiaty drobne, grzbieciaste, dwuwargowe, rózowopurpurowe, zebrane w główkowate kwiatostany na zakończeniach niektórych pędów. Cała  roślina odznacza się silnym, aromatycznym zapachem. Pod nazwą macierzanki znane są liczne podgatunki, różniące się wysokością, kształtem liści i zapachem, oraz wiele ras chemicznych o różnym składzie olejku eterycznego.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się od czerwca do września w dni suche, słoneczne. Po obeschnięciu rosy, zakwitające górne części łodyg, omijając fragmenty dolne zdrewniałe i bezlistne. Suszy się w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie bądź w suszarniach ogrzewanych do temp. 35ºC. Surowcem leczniczym jest ziele macierzanki – Herba Serpylli.

Podstawowe związki czynne

Surowiec zawiera 0,2-0,6% olejku eterycznego, w którym znajduje się p-cymen, karwakrol, tymol, terpineol i cytral w zmiennych ilościach, zależnie od odmiany. Zawiera ponadto około 5%garbników, związki goryczkowe, kwasy organiczne oraz flawonoidy (np. glikozydy apigeniny, diosmetyny, luteoliny i skutelareiny) oraz sole mineralne i inne związki.

Działanie

Obecnosc w olejku zwiąków fenolowych - tymolu i jego izomeru karwakrolu- warunkuje działanie przeciwbakteryjne surowca. Od dawna uważano ziele macierzanki za niemal równorzędną zastępkę ziela tymianku, opierając się na fakcie, że główny związek antyseptyczny - karwakrol- nie ustępuje tymolowi. Istotnie, karwakrol jest obdarzony bardzo silnym dzialaniem bakteriobojczym, które od czasu odkrycia antybiotyków i silnych syntetycznych środków odkażających wykorzystywano w medycynie. Wykorzystywano również w stomatologii  miejscowe znieczulające działanie karwakrolu, umieszczając wacik nasycony tym związkiem w próchniczym ubytku w zębie, co powodowało natychmiastowe uśmierzenie bólu. Nowoczesne działanie badanie fitochemiczne wykazały, że istnieje kilka ras chemicznych macierzanki piaskowej oraz że surowiec handlowy jest przypadkową mieszanina tych ras , dlatego ma zmienna ilość olejku i zmienny jego skład. nie można więc liczyć na regularne działanie ziela macierzanki, tym niemniej jest ona nadal stosowana, chociaż znacznie rzadziej niż dawniej.

Omawiany surowiec ma wlaściwie te same dzialania co i ziele tymianku, ale karwkrol, choć działa toksycznie na pasożyty jelitowe nie jest w tym celu używany. Natomiast napary mają właściwości wykrzuśne, łagodnie przeciwkaszlowe, spazmolityczne i oczywiście bakteriobójcze. Ponadto ze względu na obecność związku goryczowego pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, działając jako stomachicum i carminativum (Ozarowski PZWL).

Działania niepożądane

Przetwory z ziela macierzanki stosowane w zalecanych dawkach leczniczych nie wywołują objawów szkodliwych. Olejku nie powinno się stosować w czasie ciąży.

Zastosowanie

Napary z ziela macierzanki stosuje się doustnie przede wszystkim jako lek wykrztuśny, rozkurczowy i odkażający w nieżytach jamy ustnej, gardła, krtani i oskrzeli, połączonych ze skurczem mięśni gładkich, zalegającą wydzieliną śluzowa, osłabieniem lub zanikiem odruchu wykrztuśnego, meczącym, uporczywym suchym kaszlem, a także w zakażeniu bakteriami ropotwórczymi.

Ponadto zaleca się je w stanach nieżytowych żołądka i jelit, nadmiernej fermentacji, wzdęciach, bólach brzucha, zaparciach atonicznych, niedokwaśności, osłabieniu łaknienia i przyswajania pokarmów.

Zewnętrznie stosuje się napary lub odwary z ziela macierzanki  do płukania jamy ustnej gardła przy anginie. Wykorzystuje się je również do irygacji i obmywań  i tamponowania w zapaleniu sromu i pochwy, świądzie oraz upławach. Służą ponadto do okładów i przemywań na skórę w trądziku krostkowym, zapaleniu torebek włosowatych, świądzie skóry, ukłuciach owadów, drobnych zranieniach i oparzeniach I i II stopnia, a także do okładów w bólach reumatoidalnych nerwobólach.

Zastosowania w kosmetyce wg. T. Wielgosz

• wchodzi w skład kremów, płynów do przemywania twarzy oraz mydeł; ma działanie oczyszczające, łagodzące, pobudzające miejscowo krążenie krwi
• można je stosować do przemywania skóry trądzikowej oraz jako dodatek do kąpieli
• jest używana do pielęgnacji włosów, szczególnie ze skłonnoscią do łupieżu

Zastosowanie w kuchni wg. T. Wielgosz

• świeża macierzanka stanowi dodatek do sałatek; suszoną dodaje się do octów ziołowych, przyprawia się nią potrawy tłuste i ciężkostrawne - mięsa, farsze, sosy, zupy, pasztety
• olejek wchodzi w skład wermutów i likierów

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ. Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. PZWL. Warszawa; Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat. Warszawa