Lukrecja gładka- Glycyrrhiza gabra L.

Korzeń lukrecji znany był już w Chinach, przed kliku tysiącami lat i wymieniany przez pisarzy starożytnych, takich jak Dioskurides, Pliniusz Starszy i Galen. Wymieniana jest także w starohinduskim dziele poświeconym leczeniu- ajurwedzie. Do Europy środkowo-zachodniej lukrecja została sprowadzona przez benedyktynów, którzy uprawiali ją w ogrodach przyklasztornych od XV wieku.

Lukrecja jest rośliną wieloletni, uprawianą. Liście jej podobne są do liści akacji; owocem jest strąk; niebieskawo fioletowe kwiatki zebrane są w długie grona. Charakterystyczny jest gruby, rozgałęziony korzeń, od którego rozchodzą się tzw. rozłogi; są to podziemne łodygi, z których wyrastają rośliny. Korzeń ma barwę żółtą i przysłowiowo słodki smak („słodki jak lukrecja”).

Lukrecja powinna być uprawiana w miejscach słonecznych, odsłoniętych od wiatru, w ziemi żyznej, o dużej zawartości wapnia, głębokiej, wilgotnej. Rozmnażana bywa z nasion lub rozłogów. Nasiona namoczyć (kiełkuje po kilku tygodniach 50% nasion), siać do skrzynek wczesną wiosną. Nakryć szkłem i trzymać w ciepłym miejscu, często zraszać. Gdy sadzonki mają wysokość ok. 10 cm- przesadzić do gruntu. Lukrecja corocznie „odbija” z korzenia. Surowiec otrzymujemy po 5-6 latach (z nasion), natomiast przy rozmnażaniu za pomocą sadzonek z korzenia – po 4 latach.

Właściwości lecznicze

Surowcem jest odkorowany korzeń (Radix Glycyrrhizae) z rozłogami.

Skład chemiczny

Korzeń lukrecji zawiera liczne saponiny trójterpenowe, m.in. kwas glicyryzynowy (glicyryzyna) o smaku bardzo słodkim, występujący w wodzie, słabo natomiast hemolizujący. Stanowi on galakturonid kwasu glicyrytynowego. Zbliżona budowę maja inne saponiny, np.kwasy echinatowy, glabrykowy i likwirycjowy. W surowcu występuje również flawonoidy (m.in. izolokwitygenina i likwirytygenina) biologicznie czynne oraz glukozydy – likwirytyna i izolikwirytyna, biologicznie nieczynne. Nadają one korzeniowi żółtą barwę. Trzecią grupę stanowia pochodne hydroksykumaryny, jak umbeliferon, herniaryna i likumaryna. Jest ponadto związek estrogeny o niewyjaśnionej strukturze, są fitosterole (np. β-sytosterol), węglowodany, aminokwasy, betaina, cholina, substancja gorzka glicyramaryna, gromadzaca się w części korowej korzenia. Ponadto występuje żywica (do 5%), nieco olejku eterycznego, sole mineralne i inne związki.(Ożarowski)

Działanie

Wykrztuśne działanie lukrecji było znane od dawna i powszechnie wykorzystywane w lecznictwie (glicyryzyna). W badaniach na kotach, którym rozpylono do tchawicy i oskrzeli sproszkowany siarczan barowy, a następnie podawano do żołądkowego wyciąg lukrecjowy, stwierdzono na zdjęciach rentgenowskich szybkie zanikanie proszku. Wyciąg lukrecjowy pobudzał ruch rzęsek w tchawicy i oskrzelach oraz zwiększał sekrecję błon śluzowych górnych dróg oddechowych. Wyniki badań potwierdzonych licznymi obserwacjami klinicznymi. Przeciwskurczowe działanie lukrecji, przypisywane początkowo glicyrozynie, okazało się zależne od obecności związków flawonoidowych, głównie likwirytyniny i jej aglikonu-likwirytygeniny. Oznaczenia wykonywane na jelicie cienkim królika wykazały, ze aktywność spazmolityczna różnych przetworów z lukrecji jest 247-1500 razy słabsza od papaweryny. Fakt ten jednak nie przekreśla pewnego, choć niewielkiego znaczenia terapeutycznego surowca. Obecnie największą wartość lukrecji przypisuje się jej przeciwwrzodowemu działaniu. Zauważono mianowicie, że po doustnym podaniu soku lukrecjowego osobom z wrzodem żołądka lub dwunastnicy następuje szybkie ustępowanie bólu i powolne gojenie się, bez obawy perforacji ścian żołądka. Należy zaznaczyć, że wrzód żołądka jest bardziej podatny na leczenie od wrzodu dwunastnicy. Wiele prac poświecono poznaniu mechanizmu przeciwwrzodowego działania lukrecji oraz odpowiedzialnym za nie związkom czynnym. Stwierdzono, że kwas glicerynowy trzeba zaliczyć do związków silnie przeciwzapalnych i uznać go za przeciwhistaminowy, przeciwserotoninowy i przeciwbradykininowy, ponieważ znosi reakcje zapalne wywołane przez wymienione związki. Jak się okazało, kwas glicerynowy jest praktycznie nietoksyczny, nie powoduje uszkodzenia narządów wewnętrznych, nie drażni skóry, nie działa na serce, krążenie krwi i motorykę jelit. W leczeniu wrzodów żołądka lub dwunastnicy wyciąg lukrecjowy, jeśli jest stosowny przez dłuższy okres, działa antydiuretycznie, co wyraża się zatrzymaniem w organizmie wody i jonów sodu, zwiększonym wydalaniem jonów potasu oraz zmniejszeniem poziomu 17-ketonów kory nadnerczy. Opisano przypadek, w którym po wielokrotnym przyjęciu dużych ilości soku lukrecjowego, nastąpiło zwiększenie ciśnienia krwi, pojawiły się obrzęki oraz porażenie ramion. Analogiczne objawy stwierdzono u osób pijących bardzo duże ilości napojów chłodzących zawierających jako dodatek smakowy wyciąg lukrecjowy. Obecnie w niektórych krajach do leczenia wrzodów żołądka lub dwunastnicy stosuje się standaryzowane preparaty lukrecjowe, zawierające odpowiednio oczyszczoną frakcje soku lukrecjowego, pozbawiona działania antydiuretycznego. Preparat hamuje czynność wydzielnicza żołądka i zmniejsza ilość kwasu solnego, ma również właściwości osłaniające i gojące owrzodzenie, jak również przeciwzapalne. Skuteczność preparatu zależy prawdopodobnie od hamowania uwalniania gastryny oraz częściowego inaktywowania histaminy i jest znacznie większa niż krzemianu i siarczanu atropiny (Ożarowski).

Działanie niepożądane

Większe dawki przetworów z lukrecji przyjmowane przez dłuższy okres powodują objawy niekorzystne jak hamowanie wydalania wody, jonów sodu i chloru, oraz ucieczkę z ustroju jonów potasu. Pojawiają się obrzęki w wyniku zmniejszonego wydalania moczu, a więc objawy podobne do wywoływanych przez hormony kory nadnerczy, zwane pseudoaldosteronizmem. (Ożarowski). Nie należy stosować lukrecji w okresie ciąży i karmienia, a także nie powinno się przyjmować dawek dłużej niż cztery tygodnie (T. Wielgosz).

Zastosowanie

Lukrecję i jej przetwory stosuje się w schorzeniach przewodu pokarmowego, w nieżycie i wrzodzie trawiennym żołądka i dwunastnicy, w żółciowym nieżycie żołądka, nadwrażliwości jelita grubego, a także po zabiegach chirurgicznych w przewodzie pokarmowym oraz w zagrożeniu wystąpieniem zmian nowotworowych i innych. Ponadto zaleca się, ale tylko pomocniczo i pod kontrolą lekarza, w początkowym okresie nowotworu żołądka, alergicznych reakcjach na niektóre pokarmy oraz niekorzystnych zmianach ogólnej odporności organizmu. Stosuje się również w schorzeniach górnych dróg oddechowych, nieżycie gardła i oskrzeli, uporczywym kaszlu z zalegającą wydzielina (tzw. suchy kaszel), chrypce, zapaleniu dziąseł i migdałków (Ożarowski).

Zastosowanie w kuchni wg T. Wilegosz

• Korzenia używa się do aromatyzowania napojów chłodzących i alkoholowych oraz wyrobów cukierniczych
• Glicyryzyna występująca w korzeniu jest 50 razy słodsza od zwykłego cukru

Postacie leku wg Kuźnickiej i in.

Napar. Łyżkę korzenia lukrecji zalać szklanką wrzątku, zostawić pod przykryciem na 20 minut. Odcedzić. Pić 3-5 razy dziennie po łyżce stołowej.

Napar z dodatkiem anyżu. Korzeni lukrecji i owoców anyżu po łyżce. Przyrządzić i stosować jak wyżej.

Odwar z dodatkiem kruszyny. Korzenia lukrecji i kory kruszyny po łyżce zalać szklanką zimnej wody, gotować 15 minut i odcedzić. Pić 1-3 razy dziennie po pół szklanki odwaru.

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat .