Rhamnus frangula L. – Szakłak kruszyna

W lecznictwie ludowym kora kruszyny była popularnym lekiem o działaniu żółciopędnym oraz dezynfekującym przewód pokarmowy. Roślina jest czasami z szakłakiem pospolitym. Nalezą do tej samej rodziny, jednak szakłak osiąga 3 m wysokości.

Krzew występujący najobficiej w wilgotnych lasach sosnowych i w zaroślach nad brzegami wód. Gałązki ma kruche, łamliwe (stąd nazwa „kruszyna”), a korę charakterystyczną- biało cętkowaną; liście jajowate, kwiatki drobne, białe, owoce podobny do czarnej jagody, początkowo czerwony, dojrzały – czarny. Kruszyna pospolita występuje prawie w całej Europie, w północnej Afryce i północno-zachodniej Azji. W Polsce rośnie powszechnie na nizinach, na terenach podmokłych, nad brzegami wód, w wilgotnych lasach liściastych i iglastych, w zaroślach oraz niższych partiach gór (T. Wielgosz).

Kruszynę można również uprawiać w ogrodzie. W tym celu wykopuje się na wiosnę krzaki dziko rosnące i przesadza do lekko wilgotnego gruntu, w miejsce zacienione. Sadzić należy rzędem co 60 cm; pędy przycinać.

Zbiera się korę wczesną wiosną, gdy ruszą soki w roślinie. Odcina się gałęzie młode, 2-3 letnie (nie mogą być pokryte mchem) i tnie na kawałki. Każdy kawałek nacina się wzdłuż i zdejmuje korę, która przybiera kształt rurek.

Surowiec suszymy na słońcu lub w piecach, wiążemy w pęczki i przechowujemy w workach. Jeżeli suszymy korę na słońcu, po jej wysuszaniu należy ją wyprażyć w temperaturze 100ºC, ewentualnie trzymać luzem przez rok. Po tym czasie surowiec nie nadaje się do użycia. Jednakże w miarę upływu czasu wartość lecznicza kory kruszyny maleje, a co za tym idzie – trzeba zwiększyć jej dawki.

Surowiec leczniczy

Surowcem jest kora kruszyny (Cortex Frangulae) oraz owoce (Fructus Frangulae)

Podstawowe związki czynne

W skład kory kruszyny wchodzą do 4% mieszaniny hydroksymetyloantrazwiazków, głównie w postaci glikozydowe. Wśród nich najważniejsze są glukofrangularozydy A i B oraz produkty ich częściowej hydrolizy frangulozydy A i B. ponadto stwierdzono obecność palmityn oraz antresoli i antronów, które są substancjami niestałymi i powoli ulegają utlenieniu do odpowiednich, lecz mało aktywnych antrachinonów. Inne składniki kory nie posiadają właściwości leczniczych. Należą do nich flawonoidy (np. kseroamnina i ramnetyna), saponiny, związki garbnikowe, alkaloidy peptydowe (np. frangulanina i franganina) oraz sole mineralne.

W owocach kruszyny znajdują się mieszaniny antrazwiązków, a wśród nich palmityna B, dwuantron aloeemodyny, chryzofanol, i aloeemodyna, cukry oraz sole mineralne

Działanie

Zarówno kora jak i owoce kruszyny zawierają w swoim składzie antrazwiązki, które działają pobudzająco na perystaltykę jelita grubego, drażniąc ścianą bezpośrednio poprzez splot Auerbacha. Obserwuje się wówczas wzmożenie ruchów perystaltycznych, przekrwienie błony śluzowej w wyniku rozszerzenia naczyń włosowatych oraz zahamowanie wchłaniania wody przez ścianę jelit, co powoduje rozrzedzenie i zwiększenie objętości mas kałowych. Zależne od dawki i zawartość antrazwiązków w korze stolce mogą przybierać postać papkowatą lub płynną. Działanie przeczyszczające obserwuje się dopiero po upływie 6-10 godzin, od podania leku, ponieważ zawarte w surowcu glikozydowe połączenia antrazwiązków muszą ulec, pod wpływem bakterii, przemianom do wysokoaktywnych metabolitów.. Kruszyna działa słabo bakteriobójczo.

Działanie niepożądane

Antrazwiązki kory kruszyny wywołują przekrwienie okrężnicy oraz narządów miednicy małej i w dawkach większych mogą być niebezpieczne dla kobiet ciężarnych. Przenikają one do mleka matek karmiących, co może powodować płynne stolce u niemowląt.. Charakterystyczną cechą kruszyny jak i innych surowców zawierających antrazwiązki jest to, ze nie powodują przyzwyczajeń i w dawkach leczniczych mogą być podawane przez dłuższy okres czasu. Zbyt duże dawki wywołują jednak szkodliwe objawy uboczne, które w pewnych przypadkach mogą być nawet niebezpieczne. Podczas podawania przetworów z kruszyny zauważono lekkie zwiększenie wydalania żółci do dwunastnicy. Być może, że jest to działanie żółciotwórcze, spowodowane pobudzenie miąższu wątroby przez antrazwiązki lub ich metabolity, ale nie ma na to wystarczających dowodów.

Zastosowanie

Przetwory kruszyny pobudzają bezpośrednio ścianę jelita grubego, powodując przy tym zwiększenie mas kałowych oraz ich rozpulchnienie. Szczególnie polecane są one u osób w wieku starszym ze skłonnością do przewlekłych zaparć (jeśli zaparcia powtarzają się często, należy porozumieć się z lekarzem), ponieważ stosowane przez czas dłuższy nie powodują przyzwyczajenie, tak charakterystycznego przy stosowaniu syntetycznych leków przeczyszczających.

Dobre wyniki daje kruszyna również w stanach skurczowych jelit oraz upośledzonym przyswajaniu pokarmów, powiązanym z niedostatecznym wydzieleniem soków trawiennych, zwłaszcza w jelicie cienkim na skutek niedoboru żółci. Kora kruszyny zalecana jest szczególnie osobom starszym, cierpiącym na zaburzenia trawienne i utrudnione przyswajanie składników pokarmowych, a także osobom otyłym z uszkodzeniami miąższu wątroby i zmniejszonym wydzielaniem żółci. W stanach skurczowych dobre wyniki daje dodatek pokrzyku lub jaskółczego ziela.

W lecznictwie ludowym krajów śródziemnomorskich i na Kaukazie odwar z kory i owocu kruszyny (garść ziół zagotować w litrze wody, nacierać umytą skórę) stosowany jest przeciwko świerzbowi. Kruszyna jest często mylnie nazywana „wilczą jagodą”. Już po zjedzeniu kilkunastu owoców kruszyny występują wymioty, Kruszyna nie ma jednak właściwości silnie trujących

Postacie leku

Odwar. Łyżkę kory zalać szklanką wody, gotować 15 minut, odcedzić. Pić 2-3 razy dziennie po pół szklanki płynu.

Odwar z dodatkiem lukrecji. Kory kruszyny i korzenia lukrecji po łyżeczce – zaląc szklanką zimnej wody, gotować 15 minut i odcedzić. Pić 1-2 razy dziennie po pół szklanki odwaru.

Ciekawostka

Owoce kruszyny są przysmakiem drozda; roślina ta jest nazywana drozdowym krzewem

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat