Valeriana officinalis L. – Kozłek lekarski

Pliniusz Starszy w starożytności opisywał kozłek jako lek przeciwko skurczom pochodzenia nerwowego. Nazwa Waleriana pochodzi prawdopodobnie od imienia lekarza rzymskiego Valerianusa. Inna wersja wywodzi ją od łacińskiego słowa Valery, które oznacza:” być zdrowym”. Polska nazwa wzięła się od nieprzyjemnego zapachu rośliny, kojarzonego z wonią kozła. Działanie kozłka opisał żyjący w starożytności grecki medyk Dioskurides. Roślinę stosowano na skurcze pochodzenia nerwowego. Przypisywano jej działanie magiczne i ochronne. Była składnikiem odtrutki przygotowanej przez króla Pontu Mitrydatesa, wielkiego znawcę ziół

Lekarze włoscy w XVII w. stosowali go w epilepsji, przede wszystkim w stanach histerii.

Występuje u nas dziko na błotnistych łąkach, nad brzegami rzek i w wilgotnych zaroślach; jest również uprawiany. Roślina ma charakterystyczną część podziemną składająca się z grubego kłącza i wyrastających z niego drobnych korzonków, tworzących  „brodę”. Kwiatki drobne, różowe lub białe; cała roślina dochodzi do wysokości 1,5 metra. Uprawy kozłka udają się dobrze na glebach żyznych, próchniczych lub piaszczysto-gliniastych, z duża zawartości wapnia. Wymaga uprawy głębokiej i nawożenia. Rozmnaża się go z nasion w inspekcie (lipiec – sierpień) lub wegetatywnie z drobnych , krótkich rozłogów podziemnych, które są ukorzenione.

Korzenie kozłka zbiera się jesienią, oczyszcza z drobnych rozgałęzień, płucze w bieżącej wodzie i kraje podłużnie.

Suszyć należy początkowo na powietrzu, później w pomieszczeniach o podwyższonej temperaturze. Dopiero po wysuszeniu pojawia się charakterystyczny zapach surowca. Wysuszony surowiec przechowujemy w potrójnych torbach papierowych lub skrzyniach wykładanych papierem. Chronić przed kotami, które zwabione ulubionym zapachem kozłka, mogą zniszczyć zbiór

Surowiec

Surowcem jest korzeń i kłącze kozłka (Radix et Rhizoma Valerianeae).

Skład chemiczny

Korzeń kozłka zawiera 0,5-2,0% olejku eterycznego, stanowiącego mieszaninę terpenów, seskwiterpenów, pochodnych azulenowych i estrów z kwasami organicznymi, np. izowaleryloborneol. Są ponadto w korzeniu alkaloidy terpenowe (np. walerynina, scynantyna, aktynidyna działająca pobudzająco na koty), związki trójterpenowe (np. walerozyd A), a także wolne kasy organiczne (np. kwas izowalerianowy, powstający z rozpadu związków estrowych w czasie suszenia surowca, kwas chlorogenowy i kwas kawowy). Podstawowe związki czynne kozłka stanowią trójestrowe połączenia zwane walepotriatami w ilości 0,1-0,9%. Są to trójestry polihydroksycyklopentanopyranu z kwasami izawalerianowym, octowym, izokapronowym i β-acetooksywalerianowym.

Działanie

Korzeń kozłka jest aktywnym i skutecznym lekiem uspokajającym i przeciwskurczowym, pod warunkiem, że jest prawidłowo przetworzony i odpowiednio dawkowany. Korzystniej działają przetwory ze świeżego korzenia, a decydujący wpływ na jego aktywność ma sposób i czas suszenie oraz przechowywania tego surowca.

Działanie uspokajające kozłka polega na wytłumieniu refleksów motorycznych i psychicznych w ośrodkowym układzie nerwowym. Obniżenie wrażliwości ośrodków mózgowych oraz zmniejszenie pobudzenia ruchowego wymaga nieco większych dawek preparatów kozłka, niż uzyskanie efektu rozkurczającego. Działanie rozkurczowe korzeni kozłka obejmuje mięśnie gładkie, głównie przewodu pokarmowego, a w niewielkim stopniu ścian naczyń krwionośnych. Działanie wiatropędne jest ściśle powiązane z efektem rozkurczowym oraz zwiększonym wydzielaniem soków trawiennych, zwłaszcza gdy przyczyną dolegliwości był stan nerwowy pacjenta.

Obserwuje się słabe działanie przeciwcukrzycowe z jednoczesnym zmniejszeniem częstotliwości oddawania moczu i osłabieniem uczucia pragnienia. Mało znane jest również działanie zewnętrzne na skórę głowy przy łupieżu i łojotoku, w niektórych dermatozach, a nawet w stanach zapalnych oczu.

Działanie niepożądane

W zalecanych dawkach przetworów z korzenia waleriany nie zaobserwowano objawów toksycznych.

Zastosowanie

Jako seditativum przetwory galenowe z kozłka w stanach nadmiernego pobudzenia nerwowego, uczucia niepokoju, rozkojarzenia, braku koordynacji w czynnościach i zachowaniu trudności koncentrowania uwagi, nieuzasadnionych odruchach nerwowych, trudności w zasypianiu spowodowanym nadmiernym napięciem, obsesyjnymi myślami. Również w niektórych reakcjach fizycznych- przyspieszonym biciu serca, pulsowaniu w skroniach, bólu głowy, a nawet lekkich zawrotach. Jako leki spazmolityczne w bolesnych skurczach żołądka i jelit na tle nerwowym oraz skurczach obwodowych naczyń krwionośnych.

Mieszanina walepotriatów jest zalecana w zaburzeniach równowago nerwowej, załamaniu nerwowym, psychoruchowej manii chodzenia wraz z objawami napięcia, lęku, podniecenia i pobudzenia, utrudnionej zdolności do koncentracji, trudności w adaptacji do środowiska, zaburzeniu rytmy dobowego. Ponadto w upośledzeniu czynności oraz dyskinezie przewodu pokarmowego (żołądek, jelita, pęcherzyk żółciowy), nerwicach narządów, neurowegetatywnych objawach związanych z okresem przekwitania i stwardnieniu mózgu.

Kwas walerianowy ma działanie rozkurczające, zmniejszające napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg moczowych i żółciowych oraz obwodowych naczyń krwionośnych. Pochodne tego kwasu wpływają hamująco na przemiany kwasu gamma aminomasłowego (GABA) w o.u.n. U osób w stanie równowagi psychicznej jego wpływ na ośrodki mózgowe jest mały, natomiast u osób ze wzmożoną pobudliwością nerwową działa silnie uspokajająco. Na pewne grupę ludzi, określoną jako non-responders kozłek lekarski nie działa.

Zastosowanie w kosmetyce

• Wyciąg z kozłka stosowany jest do kąpieli odprężających
• Używa się go do przemywania skóry w trądziku

Inne zastosowania

• Roślina przyciąga koty (substancja czynna- aktynidyna, działa na nie pobudzająco)

Postacie leku

Odwar. Łyżeczkę korzenia zalać szklanką letniej wody, ogrzewać przez 30 minut (nie doprowadzając do wrzenia). Przecedzić, pić 3 razy dziennie po szklance odwaru.

Nalewka spirytusowa. 2 łyżki sproszkowanego surowca zalać szklanką spirytusu. Odstawić na tydzień. Przecedzić, zażywając 2-4 razy dziennie po 10-30 kropli.

Napar. Łyżeczkę korzeni kozłka zalać szklanką wrzącej wody, trzymać pod przykryciem 15 minut, odcedzić. Pić 2-3 razy dziennie po szklance płynu.

Napar z dodatkiem dzięgla. Łyżkę korzenia kozłka i łyżeczkę korzenia dzięgla zalać szklanką wrzącej wody, zostawić pod przykryciem 15 minut i odcedzić. Pić 2-4 razy dziennie po pół szklanki naparu.

Macerat. 4 łyżki stołowe korzenia kozłka zalać szklanką letniej wody. Odstawić na 6 godzin. Pić 3-5 razy dziennie po łyżce stołowej.

Uwaga! Stosowanie kozłka przez dłuższy czas bez przerwy wpływa ujemnie na trawienie

Ciekawostka

Kozłek wydziela zapach uwielbiony przez koty, stąd zwany jest „kocią trawą”.

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat

.