Kocanki piaskowe znane były w średniowieczu jako ziele lecznicze. Używano ich do zwalczania chorób pasożytniczych i wykorzystywano jako skuteczny preparat na mole. W lecznictwie ludowym stosowano roślinę w chorobach reumatycznych i jako środek żółciopędny oraz moczopędny. We Francji była popularnym lekiem na katar i kaszel. Na wsi dodaje się ją obecnie do wiązanek, palm, wianuszków i wieńców dożynkowych. Postępujące uprzemysłowienie i intensywne wykorzystanie do celów ozdobnych i leczniczych doprowadziło do wyniszczenia stanowisk i znacznie ograniczyło występowanie tej rośliny, która do niedawna była często spotykana (T. Wielgosz. Wyd. Publicat)

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae) występująca powszechnie w Europie Środkowej i w zachodniej części Syberii. W Polsce dość pospolita na niżu w suchych lasach, zaroślach, przydrożach, ugorach i nieużytkach, zwłaszcza na glebie piaszczystej. Jest jednak pod częściową ochroną.

Kocanka wytwarza kłącze, z którego wyrastają liczne pędy pojedyncze, wzniesione lub wznoszące się, do 30 cm wysokie, czasem u góry rozgałęzione. Liście płaskie, dolne podłużne odwrotnie jajowate, tępawe, górne równowaskolancetowate, ostre, pomarańczowe, bardzo rzadko czerwonawe lub białawe, o koronie zwykle pomarańczowej, ustawione na szczytach pędów w baldachokształtną wiechę, utworzoną z 3 do 20 koszyczków. Kwitnie od lipca do października. Cała roślina jest szaro wełnisto owłosiona.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się w początkach kwitnienia, z naturalnych stanowisk, całe kwiatostany bez szypułek i suszy rozłożone cienką warstwą w cieniu i przewiewie. Suszone zbyt wolno żyją nadal, wytwarzają nasiona i rozpadają się w postaci puchu, dając produkt niepełnowartościowy. Surowcem jest kwiatostan kocanki- Inflorescentia Helichrysi.

Podstawowe związki czynne

Kwiatostan kocanki zawiera do 4% flawonioidów, (m.in. izosalipurpurozyd- do 2%) o strukturze chalkonu, glikozydy pochodne ά- pironu, jak arenol i homoarenol. Druga grupę związków czynnych stanowią ftalidy, jak 5-, 7- dwuhydroksyftalid. Poza tym w kwiatach kocanki wystepuje do 0,05% olejku eterycznego, a w nim p-krezol, nadto fitosterole (np. glukuronid β-sytosterolu), niewielkie ilości związków kumarynowych (np. skopoletyna), karotenoidy, trójterpeny (np. kwas ursolowy) i inne.

Działanie

Liczne prace fitochemiczne umożliwiły poznanie składu frakcji flawonoidowej surowca, która to frakcja decyduje o działaniu przetworów kocanek. Badania farmakologiczne poszczególnych związków flawonoidowych oraz wyciągów z kwiatów kocanek wykazały, że działają one zwiotczajaco na mięśniówkę jelita, pęcherzyk żółciowy i naczynia krwionośne, nawet w małych stężeniach. Pod ich wpływem zwiększa się wypływ żółci do dwunstanicy i obniża ciśnienie krwi. Pośrednim potwierdzeniem tych badań były obserwacje na chorych, którym wprowadzono sondą odwar z mieszanki, której głównym składnikiem była kocanka i obserwowano zmniejszenie napięcia pęcherzyka żółciowego oraz wypływ żółci B. Napary i odwary z kocanki są jednak mniej skuteczne niż wyciągi alkoholowe, ze względu na słabą rozpuszczalność flawonoidów wodzie i prawdopodobnie słabą wchłanialność po podaniu doustnym. Oprócz działania żółciopędnego zauważono również pobudzenie czynności wątroby i zwiększenie wytwarzania żółci. Było ono około 3 razy słabsze od analogicznego działania decholiny (Ożarowski PZWL).

W surowcu znajdują się też związki goryczowe, które wzmagają wydzielanie soku żołądkowego. Jako uboczne wprawdzie, ale o znaczeniu leczniczym należy wymienić słabe działanie przeciwzapalne i przeciwhistaminowe (flawonoidy); natomiast działanie moczopędne jest u ludzi minimalne i nieregularne, u zwierząt zaś doświadczalnych występuje tylko po podaniu dożylnym naparu (Ożarowski PZWL).

Działanie niepożądane

Kwiaty kocanki, stosowane w dawkach leczniczych, nie wykazują działania szkodliwego na organizm.

Zastosowanie

Wyciągi z kocanki stosuje się w niewydolności wątroby spowodowane nieznacznym, przewlekłym uszkodzeniem miąższu, w stanach zapalnych i skurczowych dróch żółciowych, w kamicy żółciowej w niedostatecznym wytwarzaniu żółci i wynikających z tego zaburzeniach trawiennych. Niekiedy w połączeniu z innymi surowcami jako lek pomocniczy w bezsoczności żołądkowej, braku łaknienia, zaburzeniach przemiany materii, schorzeniach skórnych, chorobi gośćcowej.Wchodzi w skład wielu mieszanek ziołowych.

Źródlo: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski - Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ. Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL. Warszawa; Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat. Warszawa