Karczoch zwyczajny- Cynara scolymus L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae), pochodząca z obszaru śródziemnomorskiego, stanowiąca uprawna odmianę rosnącego tam karczocha dzikiego, zwanego też kardem – Cynara cardunculus L. Karczoch zwyczajny jest uprawiany w wielu krajach europejskich i północnoafrykańskich, także w Rosji, na Krymie, na Cejlonie, Jawie, w Indiach, Brazylii i USA. W Polsce możliwa jest uprawa karczocha jako rośliny jednorocznej (z importowanych nasion), wydającej jedynie rozetę przyziemnych liści, które w stanie świeżym lub wysuszonym służą do sporządzenia wyciągów używanych w lecznictwie.

Karczoch ma łodygę grubą, wysokości do 2 m, obficie szaro lub biało owłosiona. Liście odziomkowe duże, zebrane w różyczkę, dolne w zarysie szerokolancetowate, około 1 m długie i 50 cm szerokie, podwójniepierzastosieczne. Liście łodygowe są stopniowo mniejsze, a umieszczone najwyżej są równowąskie i mają zaledwie 5-6 cm długości. Kwiatostan stanowi, duży, głowiasty koszyczek średnicy do 10 cm, zmięśniałych i niemal bezkolczastych okrywach. Również zmięśniałe jest dno koszyczka. Kwiaty liczne, niebieskawopurpurowe. Kwitnie od czerwca do października.

Dla potrzeb lecznictwa zbiera się liście karczocha zwyczajnego, zarówno odziomkowe jak i łodygowe- Folium Cynarae scolymi lub liście z łodygami – Herba Cynarae scolymi i w stanie świeżym przerabia na wyciągi płynne lub suche, przeznaczone do produkcji specyfików farmaceutycznych. Surowiec ma intensywnie gorzki smak.

Dla celów kulinarnych zbiera się przed kwitnieniem zmięśniałe koszyczki kwiatowe, pozbawione goryczy, które po usunięciu łuskowatych części gotuje się i spożywa, zazwyczaj z sosem. Jest to delikatna, smaczna jarzyna, o dużej wartości dietetycznej, popularna w krajach śródziemnomorskich.

Podstawowe związki czynne

W liściach i zielu karczocha głównym związkiem czynnym jest pochodna dwuhydroksyfenolowa, zwana cynaryną, wchodząca w skład kompleksu pokrewnych substancji. W świeżych liściach jest do 0.02% cynaryny, w łodygach mniej. Ponadto występują liczne kwasy polifenolowe (np. kawowy) i kwasy organiczne (np. glikolowy), trójterpeny, flawonoidy i sole mineralne.

W jadalnych koszyczkach kwiatowych stwierdzono obecność znacznych ilości wielocukrów, między innymi pektyn i śluzu, kwasów organicznych, np. jabłkowego i glutaminowego, witaminy C i grupy witamin B, fitosteroli, glikozydu flawinowego cynarozydu, karotenoidów, enzymów i wielu mikroelementów.

Działanie

Wyciągi z liści i ziela karczochów działają żółciopędnie i żółciotwórczo, moczopędnie, przeciwmiażdżycowo, przeczyszczająco, ochronnie na wątrobę i rozkurczowo. Stwierdzono, że po podaniu doustnym wyciągów z liści i ziela następuje szybkie i znaczne pobudzenie wytwarzania żółci przez wątrobę oraz łatwiejszy jej przepływ w drogach żółciowych. Towarzyszy temu wpływ ogólnie odtruwający na organizm i na jego funkcję metaboliczne. Następuje bowiem szybki usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii przez zwiększenie wydalania moczu, łatwiejsze utlenianie związków cukrowych i tym samym ochrona przed możliwością objawów cukrzycowych. Wyciągi z karczochów zmniejszają poziom związków tłuszczowych i cholesterolu we krwi i zapobiegają miażdżycy tętnic. Wymienić też trzeba działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, dróg moczowych i żółciowych, jak też nieznaczne właściwości przeczyszczające.

Cynaryna- główna substancja czynna surowca ma następujące właściwości farmakologiczne: wpływa na wątrobę, tzn. działa żółciotwórczo i żółciopędnie, hepatoprotektywnie (w przewlekłym zatruciu czterochlorkiem węgla, disiarczkiem węgla, alkoholem i In.), pobudza regenerację miąższu wątrobowego, przeciwdziała stłuszczeniu wątroby po częściowej hepatokomii; zwiększą też spontaniczną diurezę u szczurów. Oprócz tego wpływa na metabolizm lipidów, hamuje rozwój miażdżycy doświadczalnej, obniża stężenie cholesterolu i tłuszczów całkowitych w surowicy krwi (w hiperlipidemii doświadczalnej, wywołanej trytonem), obniża zawartości wolnych i zestryfikowanych kwasów tłuszczowych w surowicy krwi (u szczurów otrzymujących chlorek kobaltowy lub alkohol etylowy) oraz działa silnie antylipolitycznie zarówno in vitro jak i in vivo. Chroni również zwierzęta przed skutkami przewlekłego zatrucia dwusiarczkiem węgla, normalizując zaburzony metabolizm 5-hydroksytryptaminy oraz gospodarkę lipidową. Badania faramakologicze zostały zweryfikowane i potwierdzona w obserwacjach klinicznych.

Działania niepożądane

Przetwory z karczocha stosowane w zalecanych dawkach, nawet przez dłuższy okres, nie wywołują objawów szkodliwych.

Zastosowanie

Roślina była od wieków stosowana do celów spożywczych, ale o jej właściwościach leczniczych dowiedziano się w XIV w., do lecznictwa zaś wprowadzono w XVIII w., a dopiero w 1962 r. przeprowadzono badania farmakologiczne i kliniczne. Preparaty z karczocha są zalecane w schorzeniach związanych z wytwarzaniem i przepływem żółci w stanach zapalnych pęcherza żółciowego i przewodów żółciowych, kamicy żółciowej, zastoju żółci spowodowanym stanem skurczowym i atonicznym, w niewydolności wątroby, żółtaczce, dolegliwościach po usunięciu pęcherzyka żółciowego. Również w miażdżycy naczyń krwionośnych, zaburzeniach przemiany tłuszczowej, pomocniczo w niewydolności nerek, cukrzycy i białkomoczu.

Wśród publikacji medycznych pojawia się coraz więcej prac dotyczących silnego działania antyoksydacyjnego i przeciwwolnorodnikowego karczochów, co sprawia, ze samo warzywo, karczochy, kardy) i jego przetwory zostały zakwalifikowane do żywności funkcjonalnej, szczególnie pożądanej w dietach przeciwmiażdżycowych, przeciwcukrzycowych, w otyłości i w przewlekłych schorzeniach wątroby. Ziele karczocha jako antiscleroticum, jest składnikiem mieszanek ziołowych.

Zastosowanie w kuchni

• Roślinę poleca się dorosłym i dzieciom jako warzywo dietetyczne; jej częścią jadalną jest mięsiste dno kwiatowe wraz z okrywami kwiatostanowymi, miąższ ma delikatny smak
• Koszyczki kwiatowe oczyszcza się, gotuje w osolonej wodzie i spożywa na zimno lub gorąco dodatkiem różnych sosów
• Karczochy można równie smażyć na oleju oraz jeść na surowo (mają smak orzechów włoskich)
• Młode rośliny nadają się do marynowania – gotuje się je w roztworze octu i po wystudzeniu zalewa oliwa z oliwek

Formy podania

W lecznictwie stosuje się suche i płynne wyciągi z karczochów, najczęściej w postaci drażetek, tabletek lub syropu. Cynarex (tabletki) podawany jest jako odtrutka w uszkodzeniach miąższu wątroby i schorzeniach dróg żółciowych. Cynarein — drażetki zawierające suchy wyciąg z karczochów oraz z rzewienia — bywają używane w zaburzeniach w przepływie żółci, nieraz w zaparciach spastycznych (wykazują działanie przeczyszczające i przeciwskurczowe). Handlowy koncentrat z karczochów (Herbapol) polecany jest do napojów i słodyczy regenerujących oraz odtruwających (np. w chemioterapii).

Źródło:; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Waleria Olechowicz- Stępień; Eliza Lamer Zarawska- Rośliny lecznicze stosowane u dzieci. Wydanie III. PZWL. Warszawa