Jarząbek Sorbus aucuparia L. – Jarząb pospolity

Łacińskie słowo aucupatio znaczy: „polowanie na ptaki”. Niegdyś jagody jarzębiny używane były do zwabiania ptaków.

Owoce jarzębiny odnaleziono w osadach neolitycznych sprzed kilku tysięcy lat. Dla plemion germańskich, słowiańskich i celtyckich jarzębina była rośliną magiczną. Wiązały się z nią liczne przesądy i zabobony. Germanie poświęcali ja bogowi burzy. W przeszłości jej owoce wykorzystywano podczas polowań jako przynętę na ptaki. Właściwości lecznicze rośliny były znane w średniowiecznej europie. W lecznictwie ludowym stosowano ją jako lek wzmacniający i poprawiający prace serca, a nalewkę przepisywano na obniżenie pobudliwości płciowej u mężczyzn [1]

Krzew lub drzewo, występujące pospolicie  w lasach i zaroślach. Uprawia się ją tez dla celów dekoracyjnych, znana jest bowiem ze swych pięknych czerwonych owoców, zwanych popularnie „koralami”, zapowiadających nadejście jesieni.

Owoce zbiera się w pełni dojrzałe, w październiku lub po przymrozkach. Wybieramy owoce czerwone, nie żółte. Suszy się je rozłożone cienką warstwą (inaczej będą puszczały sok i sklejały się), w podwyższonej temperaturze. Schną powoli. Po wysuszeniu owoce oczyszczamy z liści i zanieczyszczeń. Przechowuje się surowiec w woreczkach, w miejscach suchych, gdyż łatwo chronić wilgoć.[1]

Właściwości lecznicze [3]

Surowcem są głównie owoce (Fructus Sorbi)

Skład chemiczny [3]

W owocach znajdują się kwasy organiczne – przede wszystkim kwas askorbinowy, czyli witamina C (do 0,2%), karotenoidy (β- karoten), antocyjany, substancja gorzka, pektyny, garbniki, cukry (sacharozę, glukozę, alkohol D-sorbitol- do 10% i produkt jego utleniania L-sorbozę a także nie znany związek gorzki.

Działanie [3]

Owoce jarzębiny nieznacznie zwiększają wydalanie moczu. Działają też przeciwzapalnie zarówno w obrębie dróg moczowych, jak i błon śluzowych przewodu pokarmowego. Mają własności łagodnie ściągające i słabo przeciwbiegunkowe, a nadto przeciwmiażdżycowe. Owoce jarzębiny nie działają zbyt silnie. Zwykle więc łączy się je z innymi surowcami moczopędnymi lub przeciwzapalnymi

Kwas parasorbowy był przez długie lata uważany za toksyczny, a nawet za rakotwórczy. Amerykanie na podstawie dokładnych badań stwierdzili barka jakichkolwiek toksyczności, z wywoływaniem raka włącznie. Dlatego uznali, ze obecność tego kwasu w żywności w ilościach naturalnych jest dopuszczalna. W innych badaniach wykazano, że kwas parasorbowy, warunkujący działanie przeczyszczające świeżych owoców jarzębiny, łatwo rozkłada się podczas ogrzewania i gotowania. Dlatego napar z owoców (przy ogrzewaniu do wrzenia) lub konfitury czy dżem nie zawierają już kwasu parasorbowego i wobec tego działania zawierająco ze względu na obecność garbników.

Działanie niepożądane [3]

Świeże owoce jarzębiny mogą wywołać wymioty i biegunkę, uszkodzenia nerek. [3] Kwas ten ja wyżej już wspomniano ulega jednak rozkładowi podczas suszenia owoców  oraz ogrzewania.

Zastosowanie [3,4]

Przetwory z owoców jarzębiny zawierające garbniki stosuje się w mało nasilonych biegunkach oraz nieżytach przewodu pokarmowego. Działają również osłabiająco na wątrobe i, jako środek odtruwający, są lepsze od cysteiny, a także w zaburzeniach trawienia spowodowanych słabszym przepływem żółci do dwunastnicy, podrażnieniem pęcherzyka żółciowego. Pomocniczo w kamicy żółciowej i długotrwałej biegunce (garbniki), zwłaszcza u osób starszych oraz jako źródło naturalnej witaminy C. Zastosowanie kwiatów jest przypuszczalnie zbliżone do owoców. Przetwory z jarzębiny stosuje się ze względu na ich działanie przeciwzapalne w zaburzeniach obwodowego krążenia krwi, zwłaszcza w żylakach odbytu i stanach zapalnych w obrębie dróg moczowych. Również w osłabieniu czynności nerek i pomocniczo w kamicy moczowej, a także w łagodnych stanach miażdżycy

Zastosowanie w kuchni [1]

• Do celów kulinarnych najlepiej jest zbierać owoce po pierwszych przymrozkach
• Przyrządza się z nich solki, syropy, konfitury, dżemy, galaretki i marmolady
• Dodaje się je do herbat ziołowych, wyrabia się z nich wódki (jarzębiak) i nalewki
• Cykatę z owoców jarzębiny można stosować jako dodatek do serów, sosów, dziczyzny i pieczonych tłustych mięs

Cykata z owoców jarzębiny. Owocostany z szypułkami wrzucamy do wrzątku na 3-5 minut. Po wyjęciu natychmiast przekładamy do syropu (na 1 1kg jarzębiny z szypułkami dajemy 1,2 kg cukru i 3 szklanki wody). Podgrzewamy do wrzenia, zdejmujemy z ognia i pozostawiamy na 10-12 godzin. Czynność te powtarzamy 3-4 razy, przy ostatnim gotowaniu dodajemy 3-4 g kwasku cytrynowego, dzięki czemu jarzębina zachowa czerwony kolor. Jarzębinę wyciągamy z syropu i pozostawiamy na sicie, aby odciekła. Następnie osuszamy ją w średnio nagrzanym piekarniku lub zalewamy w słoikach syropem

Postać leku [2]

Odwar 2 łyżki rozdrobnionych owoców zalewamy 3 szklankami wody o temperaturze pokojowej, dobrze mieszajmy i pozostawiamy przez 30 minut w stanie wrzenia (nie gotować). Po przecedzeniu pijemy odwar w ilości pół szklanki 2-3 razy dziennie.

Ciekawostka [2]

Owoce jarzębiny używane są do wyrobu wódek, soków i syropów. Powidła mają właściwości przeciwbiegunkowe.

Źródło: [1] Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat [2]Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL [3] Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.IWZZ [4] Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL

.