Juniperus communis L.- Jałowiec pospolity

Znany już w starożytności i opisywany przez Rzymianina katona jako wino o moczopędnym działaniu (recepta na wykonanie takiego wina nie zmieniła się przez wieki), w średniowieczu stał się lekiem – panaceum. Najwyższe autorytety medyczne stosowały jałowiec jako uniwersalny środek terapeutyczny: moczopędny, napotny, czyszczący krew, wzmacniający i żołądkowy. Poprzez wiek XVIII i XIX zachował swoją popularność.

Jałowiec jest krzewem wyrastającym do wysokości 10 metrów. Rośnie na glebach jałowych (stąd jego nazwa) i zakwaszonych – w podszycie lasów, także na terenach odkrytych – nieużytkach i pastwiskach. Ma charakterystyczne, granatowoczarne owoce (szyszkojagody), które po zawiązaniu się są zielone, a dojrzewają dopiero następnej jesieni.

Owoce zbiera się późną jesienią i zimą (od października do marca). Pod krzakiem rozpościeramy płachtę, na którą strząsa się owoce i igły. Surowiec suszy się rozpostarty cienką warstw, często przesypując – w miejscu suchym, ocienionym  i przewiewnym. Dosuszyć  można w nieznacznie podwyższonej temperaturze.

Właściwości lecznicze

W postaci naparów, odwarów, herbat, okadzań (inhalacji) i powideł – jeden z najstarszych leków ludowych. Surowcem są owoce (szyszkojagody) (Fructus Juniperi).

Skład chemiczny

Surowiec zawiera olejek lotny (pinen, kamfen, kadinen, kariofilen, mircen, limonen, sabinen, terpineol), cukry (glukoza i fruktoza), garbniki, flawonoidy, związki żywicowe, woski, kwasy organiczne, sole mineralne

Działanie

Surowiec ma wyraźne właściwości moczopędne, związane z obecnością falwonoidów, a także olejku eterycznego i zwartego w nim terpineolu, który zwiększa ilość wydalanego moczu i wraz z nim jonów sodu i chloru oraz kwasu moczowego. Należy jednak pamiętać, ze zbyt duże dawki przetworów z jałowca mogą spowodować podrażnienie nerek. Bardzo jest ważne działanie bakteriobójcze jałowca na patogenne szczepy bakterii w drogach moczowych i przewodzie pokarmowym. Działanie owoców jałowca stanowi przykład współdziałania z odpowiednimi antybiotykami w ostrych i podostrych zakażeniach dróg moczowych. Antybiotyk pozwala na opanowanie zakażenia w krótkim czasie przez zniszczenie większości, ale nie wszystkich bakterii. Aby uniknąć nawrotów zakażeń, należy po odstawieniu antybiotyku zastosować niezwłocznie zioła moczopędne i bakteriobójcze, zawierające jałowiec, aby zniszczyć resztę bakterii, zwykle odpornych na działanie antybiotyków.

Wyciągi z owoców jałowca wzmagają nieznacznie wydzielanie żółci oraz ułatwiają jej przepływ przez drogi żółciowe, a także zwiększają wytwarzanie soku żołądkowego i pobudzają perystaltykę jelit oraz wydzielenie potu

Olejek jałowcowy działa drażniąco na skórę, rozszerza nieznacznie naczynia włosowate, powodując zaczerwienienie. Olej, podobnie jak wyciągi z jałowca, działa bakteriobójczo.

Działanie niepożądane

Długotrwałe lub zbyt duże dawki wyciągu z owoców jałowca, a także sam olejek, podawane doustnie, mogą powodować podrażnienia błony śluzowej przewodu pokarmowego i nerek, rozszerzenie naczyń krwionośnych i długo utrzymujący się odczyn zapalny. Należy zachować ostrożność lub zaniechać stosowania przetworów z jałowca w stanach zapalnych dróg moczowych. Nie podawać kobietom w ciąży. Zewnętrznie olejek może spowodować zalanie skóry z obrzmieniem i bolesnością.

Zastosowanie

Przetwory z jałowca stosuje się od dawna w schorzeniach wywołanych zatrzymaniem w ustroju wody i jonów sodu, zwłaszcza w obrzękach spowodowanych niedomogą nerek, a niekiedy również układu krążenia. Najczęściej podaje się jałowiec w stancach zapalnych dróg moczowych, zwłaszcza w zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza moczowego, nawet, jeśli są wywołane przez bakterie antybiotykooporne

Ponadto stosuje się owoc jałowca w zbyt skąpym wydzielaniu oraz zastojach żółci i związanych z tym zaburzeniach trawiennych i trudnościami w przyswajaniu pokarmów. Surowiec ten jest składnikiem mieszanek ziołowych, stosowanych w schorzeniach wywołanych zmianami czynnościowymi wątroby, osłabieniu mechanizmów odtruwających i niedostatecznym wytwarzaniu żółci.

Zastosowanie w kosmetyce

• Owoców używa się jako dodatku do kąpieli odświeżających

Zastosowanie w kuchni

• Owoce przed użyciem najlepiej utłuc
• Wykorzystuje się je jako przyprawę do mięs- dziczyzny, tłustych mieś, pieczeni wołowej, drobiu, pasztetów, wędlin
• Są dodatkiem do sosów i zup, do gotowanej, kwaszonej kapusty i buraków, a także składnikiem octów ziołowych
• Można je stosować do marynat, mięsa uzyskuje wówczas sam i aromat dziczyzny
• gałązki jałowca ze względu na żywiczny aromat wykorzystuje się do wędzenia wędlin

Postacie leku

Odwar. Łyżkę stołową owoców zalać szklanką wody o temperaturze pokojowej. Wymieszać i ogrzewać przez pół godziny (nie dopuszczając do wrzenia). Przecedzić. Pić 3 razy dziennie po łyżce odwaru.

Wino. Utłuc 60 g owoców, zalać 1 litrem wina i ogrzewać do wrzenia. Pozostawić do zmacerowania przez 3 dni i następnie zlać do butelki. Pić codziennie rano 1 szklankę płynu na czczo (moczopędnie).

Kąpiele. Do przygotowanej kąpieli wlać płyn otrzymany przez zagotowanie 2 kg młodych gałęzi jałowca z garścią owoców (przeciw reumatyzmowi, podagrze i wypryskom skórnym)

Kurację leczniczą można również przeprowadzić surowymi owcami. Począwszy od czterech owoców  dziennie aż do 15, zwiększając codziennie o jedną- jeść surowe owoce. Później, podobnie, zmniejszać- aż do czterech dziennie.

Powidła. Świeże owoce utłuc delikatnie, by nie uszkodzić pestek (nasion), zalać wodą w takiej ilości, by zakryła owoce. Gotować pół godziny na wolnym ogniu, przecedzić przez płótno, resztę mocno wycisnąć. Płyn (z przecedzenia i wyciśnięcia) smażyć na małym ogniu do konsystencji miodu (można dodać nieco cukru). Łyżkę powideł rozprowadzić 2 łyżkami wina lub wody. Zażywać po jedzeniu i na noc.

Ciekawostka

W lecznictwie ludowym używany jest również jako swoisty lek przeciw podagrze- w postaci ususzonych i palonych jak kawa owoców oraz na astmę – jako konfitura, otrzymywana ze smażenia młodych wierzchołków pędów z cukrem. W zakatarzeniu stosowano okadzanie – odpowiednik dzisiejszych inhalacji.

W dawnej Polsce z jałowca przygotowywano piwo, które również służyło do celów obrzędowych. Przypisywano mu duże znaczenie. Jeszcze dziś dodawany jest do ziół święconych na Matkę Boską Zielną (gałązki z gronami owoców), a niegdyś rozniecano z jego drewna obrzędowe ogniska w czasie godów miodobrania i w noc Kupały (w wigilię 24 czerwca)

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat

.