Gorczyca czarna -Brassica nigra (L.) Koch

W Polsce w okresie średniowiecza gorczyca biała i gorczyca czarna stosowana była jako przypraw oraz używana do wyrobu sosów gorczycowych. W księdze wydanej q 1660 roku Stanisław Kazimierz Hercius doradzał, aby potrawy przyprawiać gorczycą. W średniowiecznych klasztorach mnichów obowiązywał jednak zakaż spożywania musztardy. miało to związek z działaniem gorczycy jako afrodyzjaku (T. Wielgosz).

Jest to rodzina jednoroczna z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), rozpowszechniona na stanowiskach naturalnych w Europie Południowej i Środkowej, a obecnie uprawiana w całej Europie, Ameryce Północnej i wielu regionach Azji. W Polsce występuje dziko dość często na całym obszarze kraju w rowach i zaroślach, a nadto często jest uprawiana jako roślina oleista i lecznicza.

Gorczyca czarna ma łodygę wzniesioną, do 1,2 m wysoką, rozgałęzioną, dołem rzadko owłosioną. Liście ogonkowe. Dolne lirowate, na brzegu ząbkowane, górne lancetowate, całobrzegie. Kwiaty promieniste, złocistożółte, zebrane w luźne baldachogrona. Owocem jest wyprostowana, walcowata łuszczyna, długości 1-2 cm, zakończona cienkim dziobkiem. Nasiona kuliste lub nieco jajowate, średnicy 1-1,5 mm, ciemnobrunatne, matowe.

Surowiec

Do celów leczniczych służą dojrzałe nasiona gorczycy czarnej- Semen Sinapis nigrae, pochodzące z uprawy rolnych. Przechowywać należy je w woreczkach w miejscach suchych. Nasiona gorczycy czarnej służą do wyrobu musztardy ostrej (sarepskiej, krymskiej), a także jako dodatek niektórych potraw.

Podstawowe związki czynne

Surowiec zawiera glikozyd synigrynę w ilości do 7%, który po zwilżeniu rozdrobnionych nasion letnią wodą ulega hydrolizie do glukozy, kwaśnego siarczanu potasu i izosiarkocyjanianu allilu. Ten ostatni występuje w ilości 0,7-1,4%, jest lotny z parą wodną i stanowi główny składnik olejku gorczycznego – Oleum Sinapis. Ponadto w nasionach znajdują się: olej tłusty, zbliżony do rzepakowego, w ilości do 30%, związki białkowe, fitosterole oraz sole mineralne.

Działanie

Po nałożeniu rozdrobnionych nasion gorczycy czarnej na skórę i uprzednim zwilżeniu ich letnią wodą następuje enzymatyczny rozkład glikozydu synigryny. Uwolniony z niej izosiarkocyjanian allilu rozszerza podskórne naczynia krwionośne, wywołuje miejscowe zaczerwienienie oraz uczucie intensywnego pieczenia. Działanie to jest tak bardzo silne, że już po krótkim czasie może nastąpić uszkodzenie skóry z objawami stanu zapalnego, a nawet martwicy tkanek. Miejscowe przekrwienie spowodowane jest rozszerzeniem naczyń włosowatych w skórze i tkance podskórnej, które ma takie samo działanie, jak popularne dawniej stawianie baniek.

Jeszcze silniej działają rozdrobnione naczynia gorczycy czarnej na błony śluzowe. W małych dawkach po podaniu doustnym obserwuje się zwiększenie wydzielania soku żołądkowego i mukopolisacharydów, poprawę perystaltyki jelit i lepsze przyswajanie składników pokarmowych.

Działanie niepożądane

Przy zbyt dużych dawkach gorczycy czarnej przyjętych doustnie może nastąpić nadmierne przekrwienie błon śluzowych przewodu pokarmowego, a nawet uszkodzenie kłębków nerkowych, krwiomocz i białkomocz. Długotrwałe przyjmowanie nasion gorczycy czarnej, a nawet za częste spożywanie dużej ilości ostrej musztardy może prowadzić do uszkodzenia gruczołu krokowego, a nawet powstanie wola.

Zastosowanie

Rozdrobnione nasiona gorczycy czarnej stosuje się obecnie wyłącznie zewnętrznie do okładów rumieniących w bólach gośćcowych, zapaleniu korzonków nerwowych i nerwobólach korzonkowych. W postaci gorczyczników – Charta sinapisata (obecnie nie produkowanych) lub plastrów nasiona gorczycy czarnej służyły dawniej jako środek pomocniczy w bólach mięśniowych, zapaleniu ścięgien, a nawet w odoskrzelowym zapaleniu płuc oraz w zapaleniu opłucnej.

Doustnie nie stosuje się nasion gorczycy czarnej w celach leczniczych. Wykorzystuje się je jednak do wyrobu ostrej musztardy, przyprawy do mięsa zwiększającej wydzielanie soku żołądkowego.

Z nasion gorczycy czarnej otrzymuje się olejek gorczyczny- Oleum Sinapis, o bardzo ostrym i nieprzyjemnym zapachu, nieco podobnym do świeżego startego chrzanu. Sam olejek gorczyczny ma działanie zbyt silne i powoduje powstawanie pęcherzy i ośrodków martwiczych na skórze. Jednakże w 2% roztworze spirytusowym- Spiritus Sinapis wchodzi w skład różnych mazideł, np. w połączeniu z olejkiem kamforowym i olejkiem terpentynowym, służy też do wcierania w skórę w bólach reumatycznych i nerwobólach.

Zastosowanie w kosmetyce

Z gorczycy czarnej przygotowuje się preparat do usuwania piegów- zmielone nasiona mieszamy w proporcji 1:1 z miodem, który należy wcześniej rozcieńczyć odwarem z kwiatów białej lilii

Zastosowanie w kuchni

• nasiona dodaje się do niektórych potraw , głównie mięsnych
• używa się ich do produkcji ostrych musztard
• w krajach azjatyckich np. w Chinach i w Japonii, gorczycę uprawia się i zjada jako warzywo dodawane do sałatek
• w Rosji wyrabia się tzw. chleb gorczycowy, którego składnikiem jest olej otrzymywany z nasion gorczycy czarnej, dodaje się go również do ciasteczek
• gorczyca czarna spożywana w niewielkich ilościach jest środkiem pobudzającym apetyt

Postacie leków

Kataplazmy z nasion (100 g sproszkowanych nasion utrzeć z letnią wodą na bazie, przenieść na lniane płótno) – przyłożyć na miejsce bolesne najwyżej na 10 minut u dzieci 3-5 minut. Dłuższe działanie na skórę powoduje powstawanie pęcherzy.

Spiritus Sinapsis- do wcierań (nie dotykać oczu, błon śluzowych), można też łączyć z kamforą

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.IWZZ. Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat