Crataegus oxyacantha L. – Głóg dwuszyjkowy

W XIX wieku odkryto korzystne działanie głogu na układ krążenia. Od tego czasu głóg stał się surowcem często stosowanym do przyrządzania leków nasercowych. Występuje w Europie, Azji i północnej Afryce. W Polsce rośnie w widnych lasach, w zaroślach oraz na zboczach.

Krzew wysokości kilku metrów o ciernistych gałęziach, białych kwiatach i czerwonych owocach. Z racji swego leczniczego działania w chorobach serca głóg nazywany jest często „walerianą serca”. Występuje na brzegach lasów, w zaroślach, często jest uprawiany w ogrodach, tworzy dobre i ładne żywopłoty.

Zbiór owoców przeprowadza się jesienią, gdy są w pełni dojrzałe (we wrześniu, październiku). Po zebraniu oddziela się owoce niedojrzałe i zepsute, odrywa szypułki; kwiatostany zbiera się w pełni rozkwitu. Obydwa surowce można suszyć na powietrzu lub w suszarniach

Uwaga! Kwiaty łatwo ciemnieją.

Surowiec leczniczy

Surowcem leczniczym są owoce (Fructus Crataegi) oraz kwiatostany z kilkoma liśćmi (Inflorescentia Crataegi).

Podstawowe związki czynne

Kwiatostany zawierają 0,8-1% flawonoidów m.in. witeksynę, izowiteksynę, apigeninę, rutynę, hiperozyd, kwercetynę, kamferol oraz ich połączenia glikozydowe. Spośród wielofenoli największe znaczenie mają 3-biozyd leukoantocyjanidyny oraz dwu i oli gomeryczne leukoantocyjanidyny (procyjanidyny), pochodne flawonu połaczone z epikatechina lub katechiną. Ponadto występują fenolokwasy (np. kawowy i chlorogenowy) oraz kwasy trójterpenowe (np. urosolowy, oleanolowy i kategolowy), związki azotowe z grupy amin (np. metyloamina, cholina i acetylocholina), związki purynowe (adenina, adenozyna, guanina, kwas moczowy), związki kumarynowe (np. eskulina), fitosterole (np. β-sytosterol) i sole mineralne.

Skład chemiczny owocu i kwiatostanu głogu jest bardzo podobny. Występuja różnice w ilości poszczególnych flawonoidów i oligomerycznych procyjanidyn. Owoc zawiera większą ilość hyperozydu, natomiast liście charakteryzuja się większą zawartością ramnozydu witeksyny (D. Król- Postępy Fitoterapii 2/2011). Ogólnie jednak zawartość flawonoidów jest mała; wynosi około 0,1%. Zawartość kwasów triterpenowych wynosi 0,3-0,5%.

Działanie

Chociaż przetwory z głogu działają na serce, nie zalicza się ich pod względem farmakologicznym ani do grupy digitalisowej ani do digitaloidowej. W wyniku badań przeprowadzonych na zwierzętach, np. na izolowanym sercu świnki morskiej, stwierdzono, że głóg działa na naczynia wieńcowe, zwiększając przepływ krwi, a tym samym doprowadzenie tlenu do mięśnia sercowego. Oprócz wyraźnego wpływu rozkurczającego obserwuje się po małych dawkach również dodatnie działanie entropowe i chronotropowe, natomiast duże dawki mogą wywołać działanie przeciwne. Równoczesne podawanie kardenolidów i preparatów z głogu wywołuje potencjalizujące działanie dodatnie izotropowe, jak również dodatkowe poprawienie przepływu wieńcowego.

Badania nad wpływem działania ekstraktu z głogu na pracę serca przeprowadzono również na wyizolowanych pracujących sercach szczurow w których utrzymywano przepływ krwi. W badaniu tym najpierw wywołano niedokrwienie serca poprzez ususnięcie ciśnienia nastepczego (15 min), a nastepnie przywracano ciśnienie, wznawiając przepływ krwi (20 min). W grupie kontrolnej niedokrwienie powodowało obniżenie funkcji mechanicznej serca do niższego poziomu, która została przywrócona nawet po zakończeniu reperfuzji. W grupie eksperymentalnej zaaplikowano wyciag z głogu na dwóch poziomach stężeń  0,01 i 0,05%. W grupie, w której podano wyższe stężenie wyciągu funkcji serca została przywrócona, bez pełnego zwiększenia przepływu wieńcowego (D. Król- Postępy Fitoterapii 2/2011).

W doświadczeniach przeprowadzonych na psach, zaobserwowano, że pod wpływem preparatów z głogu przepływ krwi przez naczynia wieńcowe serca zwiększał się co najmniej o 80%, przy równoczesnym zwolnieniu pulsu. Należy zaznaczyć, ze opisane działanie spazmolityczne jest uwarunkowane obecnością związków flawonoidowych w surowcu i że ma ono inny charakter niż na przykład atropiny. na izolowanym fragmencie jelita psa, znajdującym się w skurczu wywołanym chlorkiem barowym, stwierdzono muskulotropowe rozkurczające działanie flawonoidów.

Działanie niepożądane

Przetwory z głogu, stasowane w zalecanych dawkach leczniczych, nie wywołują szkodliwego działania ubocznego. Należy unikać ich przy niskim ciśnieniu

Zastosowanie

Ze względu na podobienstwo składu chemicznego właściwości farmakologiczne i lecznicze obu surowców, tj. kwiatostanów i owoców głogu, mogą być rozpatrywane łącznie. Zaznaczyć jednak jednak należy, że właściwosci te zależą też w dużym stopniu od zmiennej zawartości aktywnych składników, szczególnie flawonoidów i procyjanidyn, a także sposobu sporządzania odpowiednich preparatów, jak np. rodzaju ekstrakcji (Kohlmunzer PZWL).

Preparaty z głogu stosowane są w chorobach serca, przewlekłej oraz mało nasilonej niewydolności wieńcowej, postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle zaburzeń metabolicznych po przebytych chorobach zakaźnych oraz u osób w podeszłym wieku, zaburzeniach rytmy serca, spowodowanych podnieceniem nerwowym i innych dolegliwościach. Również w upośledzonym krążeniu krwi w naczyniach mózgowych, zawrotach i bólach głowy, ogólnym zmęczeniu oraz objawach dusznicowych. Ponadto w nadciśnieniu, a także w zaburzeniach ciśnienia krwi, zwłaszcza pod wpływem bodźców zewnętrznych. Efekt zwiększenia przepływu wieńcowego został eksperymentalnie wielokrotnie potwierdzony w doświadczeniach na zwierzętach - wykazano również słane intropowe dodatnie dodatnie dzienie przetworów głogu. Ostatnio podkreśla się znaczenie oligomerycznych procyjanidyn jako aktywnych składników obu surowców. Procyjanidyny są resorbowane z przewodu pokrmowego, a więc z preparatów stosowanych doustnie. Zwiększają przepuszczalność błonową jonów Ca⁺². Resorbcja natomiast flawonoidów jest słaba. W sumie aktywność nasercowa obu preparatów jest czynnikiem sumowania się efektów powodowanych przez różne grupy składników, a także ich zmiennej zawartości, co czyni niezbędną standaryzację preparatów (Kohlmunzer PZWL). Należy jednak pamiętać, że leczenia chorób serca prowadzi się wyłącznie pod kierunkiem lekarza.

Postacie leku

Odwar. Łyżeczkę ziół zalać w naczyniu ½ szklanki wody o temperaturze pokojowej, wymieszać i ogrzewać pod przykryciem przez pół godziny (nie dopuszczając do wrzenia), przecedzić, pić 2 razy dziennie po szklance odwaru.

Zastosowanie w kosmetyce

• ekstrakty z głogu są cennym składnikiem kosmetyków, nadają elastyczność naczyniom włosowatym

W kuchni

• owoce wykorzystuje się w przetwórstwie jako dodatek do marmolad, dżemów, galaretek, soków, syropów
• używa się ich do produkcji win oraz wódek
• przygotowuje się herbaty owocowe z dodatkiem głogu
• w przeszłości zmielone i wysuszone owoce dodawano do mąki, z której później pieczono chleb, z liści przygotowywano herbatę, z pestek zaś sporządzono napój podobny do kawy

Rośliną o podobnym działaniu jest głóg jednoszyjkowy, będący krzewem lub małym drzewem osiągającym wysokość do 8 m. Zakwita w późniejszym terminie, a jego owoc ma jedną pestkę. Liście są bardziej wydłużone, pod spodem niebieskozielone, z głębszymi wcięciami.

Ciekawostka

Owoce głogu mają zastosowanie także w przetwórstwie spożywczym. W niewielkich ilościach dodawane są do marmolad, dżemów i do wina; używane do wyrobu syropów, kisieli, galaretek, wódek. Mogą stanowić także namiastkę herbaty lub kawy.

Źrodlo: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL Warszawa; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie IWZZ Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL Warszawa; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat Warszawa; Dominika Król- Głóg cenną roślina leczniczą. Borgis. Postępy Fitoterapii 2/2011 s. 122-126; Stanisław Kohlmunzer- Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa