Wizerunek fiołka trójbarwnego- jak podaje Teresa Wielgosz- odkryto w średniowiecznych miniaturach w bibliotece w Brukseli. Pierwszy dokładny opis podał znany botanik Otto Brunfels w 1531 r. Nazwał on roślinę Herba Trinitattis. Ze skrzyżowania fiołka trójbarwnego z dwoma innymi gatunkami fiołków powstały lubiane i popularne bratki wielokwiatowe. Hodowlą rośliny zajęli się po 1860 roku francuscy i angielscy ogrodnicy. Stała się ona symbolem braterstwa i przyjaźni.

Fiołek trójbarwny jest małą, roczną lub dwuletnią rośliną, osiągającą 30 cm wysokości, o kanciastych i rozgałęzionych  łodygach. Liście dolne są sercowatojajowate, górne lancetowate, ząbkowane na brzegach. Pojedyncze kwiaty na długich szypułkach składają się z 2 płatków górnych, 2 płatków bocznych i z dużego płatka dolnego.

Ziele. Zbiera się tylko rośliny dziko rosnące, zanim przekwitną kwiaty. Ziele fiołka trójbarwnego jest składnikiem mieszanek ziołowych o działaniu metabolicznym.

Ziele fiołka trójbarwnego jest surowcem flawnowym oraz zawierającym pochodne kwasu salicylowego. Zawartość flawonoidów wynosi około 0,5%. Spośród flawnoidów występuje m.in. rutozyd i inne: O-glikozydy kwercetyny, ponadto C-glikozydy: witeksyna, saponarektyna, orientyna i izoorientyna. Zawartość pochodnych kwasu salicylowego sięga 0,3%. Sa to połączenia estrowe takie jak ester metylowy kwasu salicylowego oraz jego glikozyd- wiolutozyd. Ponadto występuje śluz (około 10%), garbniki (2,5-4,5%), fenolokwasy: wiolaksantyna, zeaksantyna i in. antocyjanozydy, z grupy kumaryn- umbeliferon, nieco saponin oraz witaminy C i E (Kohlmunzer PZWL).

Działanie

Obecność flawonoidów i antocyjanów, głównie jednak rutyny, warunkuje moczopędne działanie surowca i tym samym wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii. Jest to tzw. działanie czyszczące krew, mające znaczenie w wielu schorzeniach, min. w dermatologii. Ziele bratka jest surowcem rutynowym powodującym zmniejszenie przepuszczalności ścian włosowatych naczyń krwionośnych oraz ich łamliwości. Rutyna należy do grupy związków określonych nazwą witaminy P. Znany jest jej synergizm z kwasem askorbinowym oraz to, że bierze ona czynny udział w procesach oksydoredukcyjnych w organizmie. Rutyna przedłuża czas uwalniania adrenaliny oraz witaminy C, utrudnia wydalanie jodu, podwyższa nieco poziom wapnia we krwi i kościach, osłabia czynność histaminy. Działanie wykrztuśne omawianego surowca tłumaczy się obecnością saponiny (Ożarowski).

Działanie niepożądane

W dawkach leczniczych ziele fiołka trójbarwnego nie wykazuje działania szkodliwego. Fiołek trójbarwny nie powinien być podawany doustnie małym dzieciom. Świeża roślina jest lekko trująca, nie należy jej zatem jeść. Nie należy stosować u osób starszych, z zaawansowana miażdżycą.

Zastosowanie

Napary lub odwary z ziela fiołka trójbarwnego stosuje się doustnie w schorzeniach dróg moczowych, trudnościach w oddawaniu moczu, zapaleniu kłębków nerkowych, moczowodów oraz pęcherza moczowego, pomocniczo w moczeniu się nocnym, kamicy moczowej oraz obrzękach ba tle niedomogi nerek, a także w chorobie gośćcowej i skazie moczanowej.

Bardzo cenione są przetwory z ziela bratków w leczeniu niektórych dolegliwości skórnych, wynikających z zakłóceń w przemianie materii, charakterystycznych dla wieku młodzieńczego, jak trądzik młodzieńczy, egzema, wyprysk sączący i rumieniowy, wykwity skórne, pęknięcia skóry, oraz inne choroby związane z wadliwą przemianą materii. Dobre wyniki dają niekiedy również w leczeniu świądu skóry, liszaja rumieniowatego skazy limfatycznej. Stosuje się także ziele bratków w kruchości i łamliwości naczyń krwionośnych, wylewach krwawych podskórnych i miażdżycy naczyń (Ożarowski).

Zastosowanie w kosmetyce

• Ziele fiołka jest składnikiem maseczek ziołowych przeznaczonych do oczyszczania skóry, szczególnie polecanych do cery trądzikowej
• W przeszłości kobiety piły odwar z ziela fiołka trójbarwnego, aby uzyskać ładną i gładką cerę

Postacie leku wg Kuźnickiej i in.

Napar: Łyżkę bratków zalać 2 szklankami wrzątku. Gotować 10 minut, odcedzić. Pić 2-3 razy dziennie po szklance naparu. Można dodać łyżkę miodu lub syropu

Napar z dodatkiem bzu: Ziela bratków – łyżkę i kwiatów bzu- łyżeczkę zalać 2 szklankami wrzątku. Po 10 minutach odcedzić. Pic 2-3 razy dziennie po szklance naparu (napotny)

Fiołek trójbarwny jest rośliną delikatną, więc zbiór i obróbka surowca muszą być przeprowadzone z dużą uwagą. Rośliny zrywa się wcześnie rano, gdy tylko zniknie rosa. Należy je szybko wysuszyć (ale nie na słońcu), dbając, aby kwiaty nie zwiędły.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL Warszawa; Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL Warszawa; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Stanisław Kohlmunzer- Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa .