Żeń-szeń
Panax ginseng C. A. Mey.

Żeń-szeń był i pozostaje nadal najsławniejszą rośliną leczniczą, co znalazło wyraz w jego licznych ludowych nazwach: „człowiek- korzeń”, „korzeń życia”, „cud świata”, „korzeń piorun”, „korzeń krwi”, „boskie ziele”, „sól ziemi”, „dar nieśmiertelności”, „ziarno ziemi”, „dusza jaspisu” i in. Ta roślina, szeroko stosowana w lecznictwie ludowym krajów Azji wschodniej, znana jest od czterech lub pięciu tysiącleci. Pierwsze wzmianki o żeń-szeniu spotyka się w najstarszych chińskich dziełach o środkach leczniczych („Szeń- nun-ben-cao”, I w. przed naszą erą)

Do Europy przywiezione zostały po raz pierwszy suche korzenie żeń-szenia z Japonii, w 1610 r., przez kupców holenderskich. Nalewkę żeń –szenia pod nazwą „pentao” stosowali nadworni lekarze Ludwika XVI w celu leczenia niemocy płciowej. Korzenie żeń-szenia kosztowały wówczas bajońskie sumy.

W roku 1718 francuski misjonarz Laffitaux, żyjący wśród Irokezów w Quebek (Kanada), opisał stosowanie przez Indian w celach leczniczych innego gatunku- żeń-szenia pięciolistnego. Indianie z plenienia Sju znali oryginalny sposób konserwacji korzeni żeń-szenia pięciolistnego, dzięki któremu stawały się one nieco przezroczyste i twarde jak kość. Wykrycie żeń-szenia w Kanadzie, a następnie w lasach nowej Anglii i USA oraz szeregu rejonów Ameryki północnej spowodowało „gorączkę żeń-szeniową” na kontynencie amerykańskim. Rabunkowa eksploatacja żeń-szenia pięciolistnego doprowadziła do prawie całkowitego zniknięcia tego gatunku. Uprawy mające na celu ochronę tej rośliny nie dały dotychczas oczekiwanych wyników

Jest to niewielka bylina z rodziny Araliowatych (Araliaceae), występująca w cienistych lasach liściastych Korei, północno-wschodnich Chin oraz na dalekowschodnim terytorium Rosji od rzeki Amur do Ussuri, od wieków tam uprawiana, a ostatnio również na Kaukazie i Ukrainie.
Żeń-szeń wykształca mięsisty, mało rozgałęziony i zgrubiały korzeń palowy, niekiedy człekokształtny, z którego wyrasta dęta łodyga, o wysokości do 70 cm. Liście łodygowe są długoogonkowe i ułożone po 4 w okółku. Poszczególne liście składają się z 5—7 jajowatolancetowatych listków, owłosionych na nerwach i brzegiem ostro ząbkowanych. Pęd kwiatowy wyrasta ze środka okółka liści i jest zakończony baldachem złożonym z 15—20 zielonkawobiałych kwiatów. Owocem jest pestkowiec podobny do jagody, jaskrawoczerwonej barwy, zawierający zwykle 2 nasiona. Roślina rozwija się bardzo wolno, dlatego po 8—10 latach od kiełkowania z nasienia korzeń osiąga ciężar zaledwie 10 g, a po 20 latach 20—25 g. Na plantacjach szybkość wzrostu rośliny i przyrost wagi są nieco większe.

Surowiec. Jesienią w okresie owocowania rośliny wykopuje się całe korzenie, gdy mają ciężar co najmniej 10 g i w stanie świeżym przeznacza się na eksport do wytwórni farmaceutycznych lub suszy w całości na użytek miejscowy. Otrzymuje się korzeń żeń-szenia — Radix Ginseng, syn. Radix Panacis. Surowiec pochodzący ze stanu naturalnego jest wyżej ceniony od surowca pozyskanego z uprawy. Do przemysłowego izolowania związków czynnych używa się całą roślinę w okresie kwitnienia.

Inne pokrewne gatunki żeń-szenia, mianowicie Panax notoginseng Burkill, Panax pseudoginseng Walich i Panax japonicus C. A. Mey., dostarczają surowca o niższej wartości od omawianego. Jedyny północnoamerykański gatunek, żeń-szeń pięciolistny - Panax quinquefolium L., znany od wieków Indianom kanadyjskim, odznacza się dość szybkim wzrostem, małą zawartością związków czynnych i jest uprawiany na dużą skalę nie tylko w swojej ojczyźnie, lecz ostatnio także w Azji. Dostarcza korzeni, które stanowią tani i łatwo dostępny surowiec zastępczy żeń-szenia prawdziwego.

Ponadto znane są inne jeszcze rośliny, należące do tej samej rodziny Araliowatych i o analogicznych własnościach, jak eleuterokok kolczasty — Eleuiherococcus senticosus Maxim. aralia wysoka — Aralia elata (Miq.) Seem., która jest niewielkim drzewem dalekowschodnim, dostarczającym jako surowca korzeni - Radix Araliae zwodnica wyniosła — Echinopanax elatum Nakai., Kolczasty krzew nadmorski, którego zbiera się korzenie wraz z kłączem — Radix Echinopanacis. Lenza krokoszowa - Lenzea carthamoides DC (z rodziny Złożonych — Compositae), jest byliną dostarczakłączy z korzeniami — Rhizoma Lenzeae.

Podstawowe związki czynne. Wszystkie części żeń-szenia prawdziwego, lecz i więcej korzeń, zawierają mieszaninę 16 saponin trójterpenowych, będących połączeniami aglikonów panaksadiolu, panaksatriolu lub kwasu oleanolowego z 3-6 cukrami prostymi. W 1962 r. badacze japońscy wykryli 12 związków saponinowych i nazwali je ginsenozydami. W tym samym roku badacze radzieccy wyizolowali 6 związków (z których 2 okazały się identyczne z ginsenozydami) i nazwali je panaksozydami. Analogiczne związki znaleziono w innych gatunkach żeń-szeni. W pozostałych wymienionych wyżej roślinach stwierdzono obecność związków zbliżonych trukturalnie do ginsenozydów.

Działanie. Wyciągi z żeń-szenia oraz innych roślin wyżej wymienionych działają
ogólnie pobudzająco i wzmacniająco na ośrodki ruchowe i wydzielnicze, znajdujące się w ośrodkowym układzie nerwowym i rdzeniu przedłużonym. Bodźce wychodzące z tych ośrodków docierają do wielu narządów wewnętrznych i tym należy tłumaczyć tak dużą różnorodność działania. Stwierdzono, bowiem na podstawie nowoczesnych metod, że żeń-szeń obniża ciśnienie krwi, zwiększa ilość wydalanego moczu i odtruwa organizm, obniża poziom cukru we krwi, ma właściwości przeciwwrzodowe, hamuje rozwój niektórych nowotworów oraz pobudza czynność serca. Potwierdzono w ten sposób dawne wiadomości, iż surowiec ten ma wszechstronny wpływ na organizm, zwiększa jego ogólną wydolność, zdolności adaptacyjne nawet do trudnych i długotrwałych niesprzyjających warunków otoczenia, a także do dużego wysiłku. Wśród wykrytych ginsenozydów i panaksozydów znaleziono związki warunkujące wymienione działania, a oprócz tego wykazano ich wpływ na gruczoły wydzielania wewnętrznego i na poziom niektórych hormonów we krwi. Ginsenozydy działają adaptatogennie, psychostymulująco i pobudzają syntezę białka o RNA. Poszczególne ginsenozydy różnią się między sobą rodzajem oraz siłą działania, np. ginsenozyd R_b2 działa uspokajająco, w tym także na sferę ruchową, natomiast ginsenozyd R_g7 przeciwdziała zmęczeniu i działa pobudzająco.

Na podstawie badań odruchów warunkowych udowodniono, że żeń –szeń nasila jednocześnie procesy pobudzania i aktywnego hamowania w korze mózgowej. Wpływa na stężenie amin biogennych w mózgu: zwiększa ilość dopaminy i noradrenaliny, zmniejsza ilość serotoniny w pniu mózgu, natomiast zwiększa jej ilość w korze mózgowej, a także zwiększa podstawową aktywność cyklazy adenylowej. Żeń – szeń pobudza też czynność kory nadnerczy, zwiększa aktywność gruczołu tarczowego, reguluje metabolizm węglowodanów (obniża poziom cukru we krwi).

Współczesne badania wykazały właściwości immunostymulujące saponin żeń-szenia Zaobserwowano m.in. wzrost wytwarzania limfocytów T, komórek NK, interleukiny pierwszej. Dzięki tym oddziaływaniu następuje wzrost odporności organizmu na zakażenia zarówno bakteryjne, jak i wirusowe, a także regeneracja układu odpornościowego po przebyciu ciężkich chorób, np. po chorobie nowotworowej.

Wyciągi z żeń –szenia działają hipotensyjnie, bowiem zwiększają wydzielanie tlenku azotu, doprowadzając do rozszerzenie naczyń krwionośnych. Jednak w większych dawkach podnosi on ciśnienie krwi, wiec przeciwwskazaniem do stosowania preparatów z żeń-szenia jest istniejąca choroba nadciśnieniowa.

Wyciągi z żeń-szenia lub sproszkowany korzeń obniżają poziom cholesterolu, tonizują ośrodki naczynioruchowe, układ trawienny i moczowy, u kobiet po menopauzie mogą działać też estrogenie. Wyciągi te działają ogólnie pobudzająco i wzmacniająco na ośrodki ruchowe i wydzielnicze, znajdujące się w o.u.n i rdzeniu przedłużonym, bodźce wychodzące z tych ośrodków docierają do wielu narządów.

W badaniach farmakologicznych wykazano działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, ochronne w stosunku do komórek wątroby (hepatoprotekcyjne), przeciwutleniające i przeciwrodnikowe oraz przeciwmiażdżycowe. Okazało się też, ze surowiec wpływa na syntezę prostaglandyn i zdolności przystosowawcze organizmu do zmienionych warunków, w tym także stresów. W badaniu na sportowcach stwierdzono, że ginsenozydy podnoszą sprawność fizyczna organizmu i przeciwdziałają zmęczeniu, m.in. przez hamowanie produkcji kwasu mlekowego w mięśniach. U ludzi starszych zwiększają ruchliwość , koncentrację uwagi i pamięć.

Działania niepożądane. Wprawdzie żeń-szeń jest pozbawiony działania euforycznego lub narkotycznego, nie wywołuje odurzenia i błogostanu, ale sam fakt zwiększania sił witalnych (także potencji u mężczyzn) i ogólnej wydolności sprawił, że zaczęto go nadużywać. Prowadzi to do powstania tzw. syndromu żeń-szeniowego, objawiającego się biegunką, nadciśnieniem, wysypką skórną i sennością.

Spośród reakcji niepożądanych wymienić należy również: objawy nadmiernego pobudzenia o.u.n (euforia, niepokój), ogólną nerwowość, drżenie , tachykardię, hipoglikemię, zwiększone stężenie kortyzolu. Żeń –szeń może ponadto wywoływać efekty podobne do działania estrogenów u kobiet po menopauzie. po stosowaniu preparatów z żeń- szenia obserwowano u kobiet (niezbyt często): krwawienia maciczne, bóle i guzki sutków (nienowotworowe)

Zastosowanie. Wyciągi z żeń-szenia i pozostałych wymienionych wyżej roślin zaleca się osobom wyczerpanym nadmierną pracą, przebytymi chorobami, ogólnie osłabionym i mało odpornym, rekonwalescentom po zabiegach chirurgicznych i po przebytych chorobach wyniszczających oraz osobom w wieku podeszłym. Ponadto jako środek pomocniczy w zaburzeniach czynności serca, naczyń krwionośnych, nerek, jelit, trzustki, wątroby oraz mózgu i nerwów obwodowych.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; P. Czikow, J. Łaptiew- Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. PWRiL