Hypericum perforatum L. – Dziurawiec zwyczajny

Dziurawiec używany był dawniej jako lek uniwersalny. Znał go już Hipokrates i opisywał jego znakomite właściwości lecznicze. Paracelcus, stwierdzając, że nie ma drugiego, równie skutecznego, przypisywał mu też lecznicze właściwości w „szaleńczych fantazjach”.W czasach antycznych przypisywano mu znaczenie magiczne, mistyczne- nazywano go korzeniem Chejrona. Hypericum alympicum (w mitologii greckiej Chejron był centaurem, symbolem okiełznanego instynktu). Już wtedy doeceniano korzystny wpływ dzurawca na ośrodkowy układ nerwowy. Chejron był także w mitologii wielkim uzdrowicielem- posiadał dar leczenia innych mimo, że nie był w stanie uleczyć własnych dolegliwości (M. Cybula i in. Postępy Fitoterapii).

W starożytnym Rzymie jego olejem nacierali się gladaitorzy  i zapaśnicy, bo czynił ich, jak wierzono, niewyczerpalnymi. W staroźżytnym Izraelu dziurawiec dawał siły jego mieszkańcom, aby chronić się przed nienawiscią i gwałtem" nie pozwalał innym nas zniewalać fizycznie i duchowo"; pozwalał natomiast chronić tradycje narodowe pod panowaniem wroga (M. Cybula i in. Postępy Fitoterapii).

Dziurawiec zakwita około 24 czerwca (na św. Jana) stąd nazywany jest często zielem świętojańskim. Żółte kwiatki dziurawca potarte w palcach wydzielają krwistoczerwony sok. Z racji tej właściwości w niektórych dzielnicach polski nosi on nazwę "krewki matki Boskiej”. Charakterystyczna cechą dziurawca jest występowanie na liściach drobnych punkcików o wyglądzie dziurek. Są to zbiorniki lotnych olejków, dzięki którym roślina ma przyjemny zapach i jest stosowana w lecznictwie. Od tych właśnie „dziurek” pochodzi nazwa dziurawca.

Według wierzeń ludowych dziurawiec miał moc odstraszającą. Sok z dziurawca zwany był niegdyś przez nachorów "fuga daemonum" i używany do wypędzenia złych duchów, a także do przepowiadania chorób. Ziele boginki, bo tak nazywano go w niektórych rejonach Polski, rozsypywano na podłodze na czas połogu, umieszczano w pościeli położnicy i w pieluszkach niemowlęcia. W oknach zawieszano poświecone wianuszki z dziurawca, które miały chronić matkę i dziecko przed boginkami podmieniającymi dzieci.

Badania fitochemiczne ziela dzurawca rozpoczętły się w 1830 roku i zostały przeprowadzone przez Buchnera, który wyodrębnił olejek z dzurawca, a składnik nadajacy mu czerwoną barwę nazwał "hypericum red". Około sto lat później- w 1911 roku - Cerny dokonał izolacji tego składnika i nadał mu nazwę hyperycyna. Ten sam uczony wydobył z olejku dwa inne związki podobne do hyperycyny, ale nie potrafił określić ich rzeczywistej struktury. Ostatecznie budowa hyperycyny została ustalona w 1953 roku przez Brockmana dzięki rozwojowi tecnik analitycznych (S. Turek. Postępy Fitoterapii).

W latach 20. i 30. XX wieku odkryto nowe właściwości lecznicze niektórych wyciągów z dziurawca do wykorzystania w zaburzeniach psychowegetatywnych i stanach depresyjnych, co spowodowało poszerzenie badań farmakologicznych. W badaniach tych wykazano pozytywne efekty działania surowca na złagodzenie zaburzeń snu, zmniejszenie bólów głowy oraz objawów ogólnego zmęczenia, niechęci do pracy, jak i w ogóle niechęci do aktywności.

W roku 1971 grupa rosyjskich badaczy stwierdziła , ze za działanie przeciwbakteryjne dziurawca, które zostało odkryte w latach 40. XX wieku, odpowiadają zwiazki o szkielecie florogluzyny. Od tego czasu trwały badania nad określeniem ich struktury. W 1975 roku Bystrov pierwszy opisał izolację hyperforyny i określił jej chemiczne własciwosci, nie znając jeszcze wzoru chemicznego. Absolutną konfigurację hyperforyny ustalono w roku 1983 na podstawie analizy rendgenowskiej jej estru z kwasem p=chromobeznzoesowym (S. Turek. Postępy Fitoterapii 3-4/2005).

Od lat 90-tych XX wieku dziurawiec przeżywa renesans.

Roślina o silnej, gołej łodydze i kwiatach żółtych, czarno kropkowanych, z żółtymi przeświecającymi gruczołami. Przy rozgniataniu wydzielają purpurowy sok. Występuje w miejscach silnie nasłonecznionych – w lasach liściastych i mieszanych, na polach i wzgórzach, łąkach i ugorach. Pospolita na niżu.

Do celów leczniczych zbiera się kwitnące, niezdrewniałe, młode pędy z pączkami. Rośliny należy ścinać w połowie wysokości, oczyścić i suszyć cienką warstwą w miejscach cienistych i przewiewnych. Temperatura suszenie nie powinna przekraczać 35°C, aby nie dopuścić do rozkładu iststnych dla działania bilogicznego  zwiazków.

Roślina ma mocny korzenny aromat i cierpki smak.

Dziurawiec można zbierać dwa razy w ciągu lata: pierwszy raz od czerwca do połowy lipca, następnie w końcu sierpnia, gdy przycięte rośliny odżyją i zakwitną powtórnie

Właściwości lecznicze

Surowcem jest ziele (Herba Hyperici) oraz świeże kwiaty (Flos Hyperici).

Skład chemiczny

Ziele dziurawca zawiera czerwony barwinik naftodwuantronowy hiperecynę (około 0,1%), pokrewne hematoporfiryny, garbniki katechinowe (około 8%), mające własności witaminy P, flawonoidy (około 4%), np. hiperozyd o działaniu moczopędnym i kwercetynę wzmacniającą naczynia włosowate, proantocyjanidyny, kwasy fenolowe, ksantony. Mniejsze znaczenie ma olejek eteryczny, występujący w ilości 0,2-1% o własnościach rozkurczowych i przeciwbakteryjnych, hiperezyna, mieszanina dwóch związków żywicowych o działaniu bakteriobójczym, kwasy wielofenolowe (np. kwas kawowy i chlorogenowy) oraz cholina, fitosterole, pektyny, węglowodany i sole mineralne.

Działanie

W związku z obecności rozmaitych składników ziele dziurawca wykazuje wielokierunkowe działanie. Wodne wyciągi zawierające garbniki katechinowe działają ściągająco na błonę śluzową przewodu pokarmowego, przeciwzapalnie, hamująco na krwawienia oraz uszczelniająco na ściany włośniczek, gdyż pochodne katechinowe mają własności witaminy P. Ponadto działają żółciopędnie i nieco żółciotwórczo, a dziki flawonoidom- rozkurczowo na mięśnie gładkie dróg żółciowych i ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy. Przeciwdziałają zastojowi żółci w pęcherzyku żółciowym i zapobiegają tworzeniu się kamieni żółciowych

Flawonoidy, a zwłaszcza hiperozyd, działają moczopędnie i zwiększają o 15 do 30 % dobową ilość wydalanego moczu. Ułatwia to usuwanie z ustroju szkodliwych produktów przemiany materii i przeciwdziałają tworzeniu się kamieni moczowych.

Wyciągi wodne z dziurawca działają też przeciwbakteryjnie, dzięki obecności garbników, olejku eterycznego i w pewnym stopniu hiperycyny, a także uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy.

Po pewnym czasie zażywania przetworów z dziurawca następuje zwiększenie wrażliwości na działanie promieni ultrafioletowych światła słonecznego lub lampy kwarcowej, obserwowane zarówno u ludzi, jak zwierząt, a wywoływane przez hiperycynę.

Działanie przeciwnowotworowe dziurawca, wzmiankowane niekiedy w pośmniennictwie, jest niewątpliwie słabe i może mieć tylko znaczenie pomocnicze przy stosowaniu zabiegów i preparatów zalecanych przez lekarzy onkologów. Na błony śluzowe i uszkodzone miejsca skóry wyciągi z dziurawca działają ściągąjąco i odkażająco.

Działania niepożądane

Po przedawkowaniu lub zbyt długim zastosowaniu przetworów z dziurawca, zawierających hiperycynę, następnie uczulenie pacjenta na promienie nadfioletowe, w wyniku którego po krótkim nawet naświetleniu mogą wystąpić zaczerwienienia lub oparzeni skóry, pęcherze, krwawienia wewnętrzne i ogólne osłabienie. Stany zapalane wywołują niekiedy także kontakt z żywą rośliną. Dziurawca nie powinno stosować się w przypadku poważnych uszkodzeń wątroby i nerek

Preparatów z dziurawca nie wolno stosowac podczas terapii skojarzonej z interferonem i niektórymi chemioterapeutykami przeciwnowotworowymi. Dziurawiec wchodzac w reakcje z interferonem  osłaia jego działanie. Należy też uważać na stosowanie preparatów z dziurawca z innymi lekami i najlepiej nie przyjmowac ich razem, a jeśli tak, to po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Wyciąg z dziurawca może zmniejszac skuteczność niektórych leków, obniżajac ich stężenie terapeutyczne w osoczu. Dotyczy to między innymi indynawiru używanego w leczeniu zakażeń wirusem HIV, antykoagulantów, dekstrometorfanu, teofiliny, amitryptyliny oraz digoksyny (M. Cybula i in. Postępy Fitoterapii).

Zastosowanie

Zalecany jest i najczęściej stosowany  w schorzeniach wątroby i przewodu pokarmowego, jak złe trawienie, nieżyt żołądka i jelit, niedokwaśność treści żołądka, stany zapalne dróg żółciowych, kamica żółciowa; także w stanach wyczerpania nerwowego, nerwobólach, bezsenności, w bólach głowy. Obecność olejku i garbników działa przeciwzapalnie i ściągająco na błonę śluzową przewodu pokarmowego.

Dziurawiec ma zdolność pobudzania odnowy tkanki nerwowej, stosuje się go dlatego w uszkodzeniach i porażeniach nerwów- jako pomocniczy środek leczniczy; zmniejsza bóle menstruacyjne.

Zewnętrznie ziele a w szczególności kwiaty (w postaci olejku) stosowane są na trudno gojące się rany, ponieważ działają przeciwzapalnie, ściągająco i odkażająco.

Ze względu na działanie uspokajające stosuje się przetwory z dziurawca w wyczerpaniu nerwowym, niepokoju, zaburzeniach równowagi nerwowej, u dzieci w moczeniu nocnym, lęku nocnym i stanach nerwicowych. Jak podje M. Cybula i in., wyciągi z dziurawca mają podobną skuteczność co standardowe środki antydepresyjne  stosowane w kuracji łagodnego i średniego stopnia depresji.

W badaniach encefalograficznych osób zażywających wyciągi z dziurawca stwierdzono zmniejszenie fal α i odpowiednie zwiększenie fal β, ponadto zaobserwowano wzrost fal teta jako efekt odprężenie. Po kilku tygodniach zażywania wyciągu z dziurawca nastąpiła poprawa sprawności psychicznej, zwiększenie zdolność koncentracji, poprawa spostrzegania, zmniejszenie się objawów hipochondrycznych.

Korzystne działanie przeciwdepresyjne wyciągów początkowo przypisywano działaniu hyperycyny. Mechanizm jej działania wiązano z hamowaniem monoaminooksydaza (MAO). Jednak późniejsze badania doświadczalne wykazały, że za efekty w leczeniu depresji czy stanów lękowych odpowiada nie tylko hyperycyna, ale także pozostałe składniki dziurawca.

Z licznych badań i obserwacji klinicznych w oparciu o skalę Hamiltona jako kryterium oceny, wynika, że korzystny wpływ wyciągów stwierdza się głównie w lekkich i średnio ciężkich epizodach depresyjnych. Mimo tego bezspornie korzystnego wpływu, nieobciążonego działaniami niepożądanymi, pozostaje sprawą otwartą wysokość stosowanej dawki, częstość podawania, długość kuracji, jak i kwestia stosowania profilaktycznego w nawrotach.

Dziurawiec bywa nazywany "arniką nerwów"- czyli środkiem skutecznym przy urazach i uszkodzeniach układu nerwowego; stosowany jest róznież w nerwobólach. Stosowany jest w leczeniu moczenia nocnego dzieci, działajac podobnie do stosowanej w tym schorzeniu imipraminy, jednakże pozbawiony działań niepożądanych tego leku (M. Cybula i in. Postępy Fitoterapii).

Badania wykazały, że dziurawiec zwyczajny może znaleść zastosowanie w leczeniu alkoholizmu, jako istotne uzupełnienie dotychczas stosowanych schematów terapeutycznych. Zaobserwowano bowiem, że ekstrakt z dziurawca zwyczajnego stanowczo zmniejsza absorbcję alkoholu z przewodu pokarmowego. Nie określono jednak, który ze zwiazków odpowiada za taki efekt (S. Turek-Postępy Fitoterapii).

Wyciągi z dziurawca stosuje się również w leczeniu bielactwa, czyli zaniku pigmentu skóry. Preparaty podaje się doustnie, a jednocześnie smaruje miejsca dotknięte bielactwem sokiem lub olejem dziurawcowym i naświetla promieniami ultrafioletowymi. Z uwagi na zawartość uczulającej na światło hyperecyny, dziurawiec wykorzystywany jest do produkcji kremów i emulsji. Wykazano m.in, że olejowy macerat z dziurawca i nagietka bardzo przyspiesza gojenie ran poprodowych u kobiet po cesarskim cięciu

Zastosowanie w kosmetyce

• Wyciągi olejowe z dziurawca wchodzą w skład emulsji regenerujących skórę i kremów. Preparaty z dziurawca można przygotować samemu, zalewając świeże kwiaty olejem roślinnym (np. słonecznikowym) na 10 dni; taki olej dziurawcowy stosuje się do pielęgnowania suchej i pękającej skóry. Jak podkreśla M. Cybula i in., dziurawiec zawiera substancje foodynamiczne, dlatego przy pielęgnowaniui skóry kosmetykami zawierającymi wyciąg z tej rośliny konieczna jest duża ostrożność, gdyż mogą wystąpić uczulenia na słońce. Szczególnie powinny uważać osoby skłonne do wysypek i reakcji alergicznych.

Zastosowanie w kuchni

• Napar z dziurawca może zastąpić herbatę
• Ziele dodawane jest to wódek gatunkowych

Postacie leku

Olej. Kwiatów i pąków dziurawca 1 część zalać 1 częścią spirytusu i 5 częściami oliwy lub oleju. Po wyparowaniu płynów wycisnąć przez gazę olej (o czerwonej barwie) i przesączyć przez watę (do okładów).

Napar z dodatkiem mięty: łyżkę stołową kwiatów dziurawca i łyżeczkę liści mięty zalać szklanką wrzątku i zostawić pod przykryciem. Po 30 minutach odcedzić. Pić 2-3 razy dziennie po szklance naparu.

Nalewka: kwiatów, pąków, liści dziurawca 10 dkg zalać ½ litrem spirytusu. Po upływie tygodnia przecedzić i wycisnąć gazę. Pić 2 razy po łyżeczce nalewki na ½ szklanki mleka lub wody

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; Marek Cybula, Maciej Wszelaki, Natalia Wszelaki- Dziurawiec roślina nie(d)oceniona. Postępy Fitoterapii 1-2/2005; Sebastian Turek-Ziele dziurawca zwyczajnego- składniki czynne i potencjalne zastosowanie lecznicze. Postępy Fitoterapii 3-4/2005