Dziewanna wielokwiatowa-Verbascum thapsiforme Schrad

Dziewannę ceniono już w czasach starożytnych. W Grecji znano jej działanie lecznicze i uważano, że ma nadzwyczajną moc. Wykonywano z niej amulety. Hipokrates stosował tę roślinę w praktykach medycznych. W czasach nowożytnych opisał ja w swoim zielniku Marcin Siennik, autor jeden z pierwszych herbarzy polskich z XVI w. Scharakteryzował jej działanie lecznicze i zastosowanie. W Polsce wierzono, że dziewanna jest rośliną magiczna, chroniąca przed czarownicami. Miała też wszechstronne zastosowanie medyczne: używano jej do leczenia chorób płuc i biegunki. Liście stosowano na oparzenia, a napar – przy schorzeniu oczu (T. Wielgosz)

Jest to roślina dwuletnia z rodziny Trędownikowatych (Scrophulariaceae), występuje w niemal całej Europie, poza krańcami północnymi, ponadto w Małej Azji i Północnej Afryce. W Polsce jest pospolita na całym niżu, a rzadko w strefie podgórskiej na południu kraju. Rośnie na słonecznych wzgórzach i nieużytkach, głównie na glebie piaszczystej i kamienistej. W Europie Zachodniej bywa często uprawiana, niekiedy na znacznych obszarach ze względu na duże zapotrzebowanie.

Dziewanna w pierwszym roku życia wydaje dużą różyczkę przyziemnych liści, w następnym silną, do 2 m wysoką, ulistnioną łodygę, zakończonym dużym podobnym do kłosa kwiatostanem złocistożółtych kwiatów. Liście dolne eliptyczne, zwężone w krótki ogonek, wyższe jajowate, siedzące i zbiegające wzdłuż łodygi. Kwiaty duże, grzbieciste. Kwitnie od czerwca do września.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się w drugim roku wegetacji rośliny korony kwiatowe dziewanny z przyrośniętymi do niej pręcikami, gdy korony obeschły z porannej rosy, ponieważ wilgotne brunatnieją w czasie suszenia. Podobnie tracą złocistożółtą barwę kwiaty zgniecione przy zbiorze lub w czasie transportu. Suszyć należy szybko, najlepiej w suszarni ogrzewanej w temp. do 35ºC, rozłożone pojedynczą warstwą. Surowiec leczniczy stanowi kwiat dziewanny – Flos Verbasci, syn. korona  dziewanny – Corolla Verbasci.

Równorzędnego surowca dostarcza dziewanna kutnerowata- Verbascum phlomoides L., również występująca w Polsce w podobnych miejscach jak dziewanna wielokwiatowa.

Po wysuszeniu kwiaty dziewanny pakuje się do szczelnych naczyń szklanych lub blaszanek, silnie ugniatając; najlepiej sprasować je w cegiełki i zawinąć w celofan. Przechowywać należy w miejscach suchych i zaciemnionych.

Niekiedy zbiera się również liście dziewanny – Folium Verbasci, zrywane w pierwszym roku wegetacji rośliny z rozet przyziemnych lub w drugim roku z rozet i łodyg.

Obydwa gatunki dziewanny można łatwo uprawiać w ogrodach przydomowych i działkowych jako rośliny lecznicze i ozdobne.

Podstawowe związki czynne

Kwiaty dziewanny zawierają saponiny i bliżej dotąd nieznanej budowie, glikozyd irydoidowy aukubinę, flawonoidy, jak rutynozy hespertyny, barwniki karotenoidowe, a wśród nich ß-karoten, α-krocetynę ksantofile, poza tym do 3% śluzu, do 20% sacharozy i innych cukrów, nieco kwasu jabłkowego, ślady olejku eterycznego i do 6% soli mineralnych.

Działanie

Wodne wyciągi z kwiatów dziewanny działają przeciwzapalnie na błony śluzowe jamy ustnej, gardła, przełyku żołądka i jelit, również dróg moczowych łącznie z pęcherzem, a także oskrzeli. Mają również własności powlekające, przypisywane śluzom, chronią błony śluzowe przed bodźcami drażniącymi, wywołującymi między innymi kaszel, ułatwiają odkrztuszanie wskutek przyspieszenia pęcznienia zalegającej gęstej wydzieliny w górnych drogach oddechowych. Doustnie podawane wyciągi z dziewanny mają nieznaczne działanie moczopędne i napotne. Stosowane zewnętrznie na skórę kwiaty działają odmiękczająco, gojąco i przeciwzapalnie, ale korzystniejsze są do tych celów liście dziewanny. Ostatnio stwierdzono działanie wyciągów z kwiatów dziewanny przeciw wirusom grypy.

Działania niepożądane

Surowiec stosowany w zalecanych dawkach nie wywołuje odczynów szkodliwych.

Zastosowanie

Napary z kwiatów dziewanny są zalecane w stanach nieżytowych jamy ustnej, gardła i oskrzeli. Zmniejszają częstotliwość i nasilenie odruchów kaszlowych, zwłaszcza w tak zwanym suchym kaszlu ze skąpą wydzieliną. Również są stosowane w stanach zapalnych przełyku, żołądka i jelit oraz pęcherza. Działanie napotne i moczopędne dziewanny ma tylko znaczenie pomocnicze w wymienionych przypadkach. Zewnętrznie stosuje się napary z kwiatów dziewanny do płukania jamy ustnej i gardła.

Zewnętrznie częściej jednak stosuje się odwary z liści dziewanny do płukania w zapaleniu jamy ustnej, do nasiadówek lub kąpieli w żylakach odbytu oraz jako okłady na skórę w świerzbiączce, wysypce alergicznej, wyprysku i innych. Również w postaci okładów na oparzenia, stłuczenia, odleżyny, a także w stanach ropnych skóry, zwłaszcza pryszczach i krostach. Ponadto w nerwobólach. Odwary i napary z kwiatów dziewanny są znanym ludowym łagodnym środkiem wykrztuśnym. Często bywają podawane z miodem, który zwiększa działanie tych przetworów na górne drogi oddechowe.

Zastosowanie w kosmetyce

• odwar z rośliny jest środkiem rozjaśniającym włosy, nadaje im połysk
• wyciągi dodaje się do preparatów kosmetycznych, do kremów, maseczek ze względu na ich działanie zmiękczające i wygładzające skórę
• regularne mycie twarzy w naparze z dziewanny poprawia wygląd skóry

Zastosowanie w kuchni

• kwiatów używa się do aromatyzacji likierów

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat