Allium sativum L.- Czosnek pospolity (rodz. Liliaceae)

Czosnek od kilku lat należy do najintensywniej badanych farmakologicznie i klinicznie surowców, znajduje się na liście leków roślinnych, których skuteczność terapeutyczna według obecnego stanu wiedzy została potwierdzona przez badania kontrolowane i dobrze udokumentowane doniesienia z lekarskich doświadczeń.

Właściwości lecznicze czosnku znane były i wykorzystywane już w starożytności. Wzmianki o nim znajdowano w rękopisach babilońskich, egipskich, hinduskich. Ojczyzną jest Wschód- Indie, Afganistan.

Wiemy, że Egipcjanie podawali go robotnikom zatrudnionym przy budowie piramid, dla ochrony przed chorobami. Wiele darów, które lud egipski składał faraonom, był również czosnek i cebula- przekazy o tym przetrwały na malowidłach, zachowanych do dziś w piramidach. Arabowie używali czosnku do leczenia ran i owrzodzeń. W Afryce wierzono, że posmarowanie ciała czosnkiem zabezpiecza przed atakiem krokodyli. Wśród ludów aryjskich uznawano go za środek chroniący przed działaniem czarów. Na wschodzie był lekiem przeciw niemocy płciowej; przypisywano mu właściwości przedłużania życia, natomiast spożywanie czosnku jako dodatku do pokarmu było w starożytnym Egipcie uważane za świętokradztwo i surowo karane. W Europie w XVI wieku wierzono, że spozywanie czosnku zabezpiecza przed chorobami zakaźnymi, tj. dżumą i gruźlicą.

Czosnek jest rośliną uprawiana w ogrodach i używana jako przyprawa.

Właściwości lecznicze

Obok zastosowania kulinarnego czosnek stosowany jest powszechnie jako lek (tylko świeże cebulki lub nalewka ze świeżych cebulek; suszony – nie ma właściwości leczniczych).

Surowcem są świeże całe cebule (Bulbus Alii recens), składające się z cebuli głównej i kilku bocznych zwanych „ząbkami”. Zapach ma nikły, dopiero po przekrojeniu i rozkrojeniu silny, przenikliwy, smak ostro palący. Poszczególne cebule wiąże się w wianki i przechowuje zawieszone w miejscu chłodnym i suchym. Czosnek wysycha bardzo wolno, jeśli ma dostatecznie dożo łusek zewnętrznych, nie jest uszkodzony i właściwie się go przechowuje. na wiosnę jego wartość lecznicza jest nieco niższa niż jesienią. Dlatego korzystne jest przygotowywanie wyciągów z czosnku świeżego bezpośrednio po zbiorze

W cebuli czosnku występuje substancja zawierająca siarkę – alliina (rozpada się w organizmie pod wpływem enzymu allinazy do allicyny, kwasu pirogronowego i amoniaku), olejek lotny zawierający związki siarkowe, lotne związki bakteriobójcze. Ponadto w czosnku wykryto cukry, fitosterole, flawonoidy, śluzy i pektyny, szereg witamin- witamina C (10% mg), sole mineralne, kwas nikotynowy i jego amid. Związki te zostały nazwane przez prof. B. Tokina- finocydami. Działają one wielokrotnie silniej od fenolu, sublimatu i penicyliny.

Do specyficznych substancji występujących w czosnku należy olejek eteryczny, otrzymywany na drodze destylacji rozrobnionego czosnku z parą wodną. Zawartość olejku czosnkowego zależy, m.in. od miejsca pochodzenia i od czasu jego zbioru. W skład olejlu czosnkowego wchodzi: siarczek allilo-metylowy i diaetylowy, disiarczek allilometylowy i alkilowy, trisiarczek dimetylowy, allilometylowy i diallilowy. Największą zawartość siarczku allilometylowego stwierdzono w olejku francuskim (1,7%), a najniższą w tureckim (0,4%). W olejku eterycznym poza wymienionymi związkami obecne są takze enzymy, nukleozydy, tiosulfoniany i tiokarbamidy (A. Kędzia-Postępy Fitoterapii)

Działanie czosnku i olejku czosnkowego

Czosnek i jego przetwory mają udowodnione wynikami wielu badań wszechstronne i skuteczne działanie. Przede wszystkim działają bakteriobójczo, niszczą liczne drobnoustroje (przede wszystkim na bakterie Gram- dodatnie i Gram – ujemne), drożdże, grzyby i wirusy. Przed erą antybiotyków czosnek był w powszechnym użyciu jako chroniący przed chorobami zakaźnymi, mającymi charakter epidemii- cholerą, dżumą, durem brzusznym, durem plamistym, grypą i innymi. Obecnie stosuje się surowice, szczepionki oraz antybiotyki, które oprócz objawów niepożądanych powodują uodparnianie wielu szczepów bakterii, czego nigdy nie ma po zastosowaniu czosnku. Badania mikrobiologiczne wykazały, że liczne szczepy oporne na narożne antybiotyki były wrażliwe na związki czynne czosnku, np. spośród 560 szczepów Staphylococcus aureus tylko 50 nie reagowało na czosnek. Ginęły również szybko niektóre grzyby chorobotwórcze, np. Candida albicans. Związek siarkowe czosnku łatwo przenikają do płuc i są wydychane razem z powietrzem. Niszczą one wówczas florę bakteryjną w płucach, oskrzelach, tchawicy i krtani. Ważne znaczenie w nowoczesnym lecznictwie ma współdziałanie nowoczesnych chemioterapeutyków z preparatami zawierającymi związki czynne czosnku.

Czosnek wywiera znaczące działanie na przewód pokarmowy, gdyż zwiększa wydzielanie soków trawiennych, pobudza wytwarzanie żółci i ułatwia jej przepływ, wzmaga przyswajanie składników pokarmowych, hamuje nadmierną fermentacje, umożliwia swobodne odchodzenie gazów. Zabija również pasożyty jelitowe zwłaszcza owsiki i glisty a nawet obezwładnia tasiemce, co ma szczególne znaczenie dla ludów Bliskiego i Dalekiego Wschodu.

Działa również skutecznie na drogi oddechowe, gdyż zmniejsza skurcze i stan zapalny, niszczy bakterie, pobudza wydzielenie śluzu, ułatwia odksztuszanie, a także łagodzi uczucie duszności. Najskuteczniejszym pod tym względem są świeżo utarte lub pokrojone kawałki ząbków lub świeżo wyciśnięty sok. Natomiast równe preparaty gotowe im są bardziej bezwonne, tym z reguły są mniej skuteczne, a to dlatego, że lotne bakteriobójcze związki czosnku muszą najpierw zostać wchłonięte w jelitach, następnie przeniknąć do płuc, aby wraz z wydychanym powietrzem mogły działać na oskrzela, gardło i jamę ustną przez odpowiednio długi okres.

Czosnek wywiera korzystne działanie na układ krążenia przez obniżenie ciśnienia krwi i w pewnym zakresie na normalizacje czynności dynamicznych serca, nieznaczne zwiększenia siły skurczu i zwolnienie pulsu do poziomu fizjologicznie uzasadnionego. Duże znaczenie ma działanie przeciwmiażdżycowe czosnku, wskutek obniżania poziomu cholesterolu (w tym frakcji LDL, jednocześnie podwyższając stężenie frakcji HDL) i kwasów tłuszczowych we krwi. Eksperymentalnie na myszach wykazano, że podawanie odpowiednich dawek ergosterolu powoduje zmiany miażdżycowe naczyń i śmierć zwierząt po 12-15 dniach. Jeśli równocześnie stosuje się olejek czosnkowy, to następuje trzykrotne przedłużenie życia myszy.

Dla oceny profilaktycznych właściwości czosnku w schorzeniach serca i układu krążenia decydującą rolę odgrywa, obok zmniejszonego poziomu cholesterolu i obniżenia ciśnienia krwi, również poprawa przepływu krwi oraz związanego z tym krążenia obwodowego. Nie bez znaczenia jest też w terapii tych schorzeń działanie antyoksydacyjne i przeciwwolnorodnikowe czosnku. Jak wykazały badania, regularne spożywanie czosnku obniża ryzyko żołądka (ale nie raka płuc i piersi), powoduje hamowanie inicjacji karcynogenzezy. Disiarczek allilu hamuje metabolizm nitrozamin.

Należy też mieć na uwadze działania przeciwcukrzycowe czosnku, obserwowane u osób z niewielką ilością cukru w moczu, przeciwreumatyczne- przez zmniejszenie bólu, stanu zapalnego i obrzęków stawów i mięśni, a nawet w pewnym sensie przeciwnowotworowe, wskutek właściwości wirusobójczych, zwiększających ogólna odporność organizmu i moczopędnych.

Działanie olejku czosnkowego jest ielokierunkowe, a w tym, m.in. przeciwdrobnoustrojowe, przeciwmiażdżycowe, fibrynolityczne, hamujące agregację płytek krwi, obniżające poziom glukozy we krwi, przeciwutleniające, przeciwnowotworowe, przeciwzapalne i wzmacniające odporność organizmu. Doświadczenia przeprowadzone na zwierzetach udowodniły znaczne zmiejszenie się zmian miażdżycowych, w tym o 50% blaszki miażdzycowej u królików doświadczalnych z eksperymentalną miażdżycą uzyskaną przez stosowanie diety z dodatkiem cholesterolu.W innych badaniach wykazano, że disiarczek diallilu obecny w olejku czosnkowym jest ważnym czynnikiem hamującycm syntezę cholesterolu.

Płytki krwi odgrywają iststną rolę w poswstawaniu miażdżycy tętnic oraz zakrzepicy tętnicy wieńcowej. Badania wykazały, że olejek czosnkowy wykazuje zdolność do hamowania agregacji płytek krwi, między innymi dzięki hamowaniu aktywnosci enzymów, tj. fosfolipaza, lipooksygenaza i cyklooksygenaza.

Działanie niepożądane

Jak już wspomniano, czosnek jest bardzo mało toksyczny dla człowieka. Nie jest wskazany jednak dla osób z niskim ciśnieniem krwi, w ostrym nieżycie żołądka i jelit oraz dla matek karmiących. Wadą czosnku jest przykry zapach, jaki występuje przez pewien czas po jego spożyciu, dokuczliwy dla otoczenia. Można go w pewnym stopniu zmienić, ale nie usunąć, jedząc jednocześnie świeże liście pietruszki, selera lub estragonu.

Preparatów czosnku nie należy zażywać z alkoholem etylowym, z lekami przeciwzakrzepowymi, w tym z fitoterapeutykami o działaniu przeciwzakrzepowym, np. z preparatami z miłorzębu, ostrożnie stosować z salicylanami.

Zastosowanie

Z wielostronnego działania czosnku na szczególną uwagę zasługuje przede wszystkim jego rola bakteriobójcza w niszczeniu bakterii jelitowych i obniżająca ciśnienie, zwłaszcza u osób ze stale podwyższonym ciśnieniem krwi. Najczęściej jest stosowany w zaburzeniach przewodu pokarmowego, jak  biegunki, wzdęcia, przewlekłe nieżyty jelit i żołądka, stany spastyczne oraz w chorobach dróg oddechowych (nieżyty oskrzeli i gardła, astma), działa bardzo dobrze w miażdżycy (sklerozie) i nadciśnieniu; opóźnia procesy starzenia się tkanek organizmu. U dzieci zalecany jest w postaci lewatyw jako środek przeciw owsikom. Zewnętrznie stosowany do okładów na trudno gojące się i zakażone rany, oparzenia, owrzodzenia i grzybice skóry. Nalewka spirytusowa z czosnku łagodzi bóle reumatyczne. Przetwory z czosnku są szczególnie polecane dla dzieci i osób starszych.

Olejekczosnkowy znalazł zastosowanie w leczeniu nadciśnienia tętniczego krwi, w chorobie wieńcowej, w profilaktyce i leczeniu miażdżycy tętnic, szczególnie w geriatrii. Może być stosowany w przypadku zakażeń górnych i dolnych dróg oddechowych i w przeziębieniach (A. Kędzia- Postępy Fitoterapii).

Zastosowanie w kuchni

• Świeża cebula i liście są przyprawą do potraw mięsnych, baraniny, wieprzowiny, cielęciny, mięsa z królika, drobiu, dziczyzny, przyprawione nimi dania można podawać z kwaśnymi jabłkami śliwkami
• Czosnek stanowi dodatek do zup (barszczu, żuru), majonezów, sosów, ryb, grzybów, serów
• Dodany do wody podczas gotowania ziemniaków nadaje im inny smak
• Można go kisić i marynować, przy czym nie traci zarówno wartości smakowych, jak i odżywczych (jest używany do kiszenia i marynowania warzyw i grzybów
• Dodaje się go do kiełbas
• Pod wpływem wysokiej temperatury czosnek częściowo traci soje właściwości, dlatego należy go dodawać pod koniec przygotowywania potrawy

Postacie leków

Nalewka: 10 dkg świeżego czosnku utrzeć na miazgę i zalać szklanką spirytusu, odstawić na tydzień, następnie wycisnąć przez płótno. Do uzyskanej nalewki można dodać kilka kropli miętowych (2 części nalewki, 1 część kropli). Pić 3-5 razy dziennie po 20 kropli.

Napar: 2-4 ząbki posiekać drobno, zalać szklanką gorącego mleka. Pić codziennie na noc przez 3-4 tygodnie w przewlekłych schorzeniach dróg oddechowych lub stosować jako kurację wzmacniającą.

Miazga: 1-3 ząbki świeżego czosnku utrzeć na miazgę, dodać pietruszki lub selera, łyżkę masła i wymieszać. Smarować tą masą chleb.

Miazga do użytku zewnętrznego: 10 dag  świeżego czosnku utrzeć. Przykładać na chore miejsca.

Lewatywa: Nalewki czosnkowej łyżeczkę do herbaty zalać szklanką letniej wody. Robić lewatywy na noc przez 3-4 kolejne dni (przeciw robakom jelitowym)