Bukwica zwyczajna- Betonica officianalis

Bukwicę znano już w czasach antycznych i uważano za cenny środek do „czyszczenia ciała ze szkodliwych soków”. W IX wieku znajdowała się w spisie ziół uprawianych w ogrodach przyklasztornych, jak wielu innym ziołom o działaniu leczniczym, również jej przypisywano cechy magiczne. Uważano, ze sadzona przy domu zabezpiecza mieszkańców przed wielkimi czarami. Taki opis rośliny można było przeczytać w pierwszych polskich zielnikach. W 1660 roku Stanisław Kazimierz Hercius zalecał wśród równych ziół do przyprawiania potraw także bukwicę. Znalazł się na jego liście przypraw polecanych w kuchni staropolskiej, obok rozmarynu, szałwii, majeranku, anyżu, szafranu, kolendry, gorczycy. Dawniej wchodziła w skład wódki karmelitańskiej (Teresa Wielgosz- Zioła z apteki natury)

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Wargowych (Labiatae), występująca w Europie i północnej Azji. W Polsce rośnie na łąkach, wzgórzach i w zaroślach, pospolita na całym niżu, a w górach aż po ręgiel dolny.

Bukwica ma łodygędo 80 cm wysoką, słabo rozgałęzioną, odstająco szorstko owłosioną, rzadko, prawie nagą, odległe ulistnioną. Liście podłużniejajowate, mniej lub więcej sercowate, karbowane, odziomkowe, długoogonkowe, na łodydze krótkoogonkowe lub prawie siedzące. Kwiaty purpurowe, zebrane w zbity szczytowy, pozorny kłos, w dole nieraz przerywany.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się górne części łodyg i przyziemne liście w początkowym okresie kwitnienia od czerwca do września i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się ziele bukwicy- Herba Betonicae. Czasami zbiera się liście bukwicy- Folium Betonicae w podobnym okresie jak ziele i suszy w analogiczny sposób.

Podstawowe związki czynne

Liście i ziele zawierają podobne składniki, wśród niech jest do 15% garbników, około 0,5% związków o charakterze aminowym (np. betaina, betonicyna, stachydryna, trycyna i cholina, ślady olejku eterycznego, związki goryczkowe i sole mineralne.

Działanie

Wyciągi z ziela i liści bukwicy, dzięki obecności garbników, działają ściągająco i przeciw zapalnie na błony  śluzowe przewodu pokarmowego. Po podaniu doustnym odwaru z ziela tworzą się kompleksowe połączenia garbników z białkami błon śluzowych. Następuje zmiana ciśnienia osmotycznego i kurczenie się komórek na powierzchni błon śluzowych (efekt ściągający) oraz zatrzymanie przenikania nadmiernych ilości wody do tkanki jelit, zmniejszają lub nawet hamują przenikanie osocza i czerwonych krwinek przez uszkodzone ścianki włośniczek oraz unieczynniają bakterie wytwarzane przez nie toksyny. Pomocniczo rolę odgrywa również stachydryna, która nieznacznie zwiększa krzepliwość krwi. Zewnętrznie – odwary z surowca, stosowane w postaci okładów lub przemywań, w zakażeniach i uszkodzeniach skóry, działają bakteriobójczo i ułatwiają regenerację naskórka.

Oprócz tego garbniki, dzięki wiązaniu się z białkami, hamują niewielkie krwawienia wewnętrzne z naczyń włosowatych jelit. Niszczą ponadto również drobnoustroje, w tym również szczepy antybiotykooporne, unieczynniają toksyny bakteryjne przewodu pokarmowego i stanowią naturalny egzogenny czynnik przeciwzapalny. Wyciągi wodne z ziela bukwicy stosowane zewnętrznie działają odkażająco i ściągająco.

Działania niepożądane

Przetwory z ziela bukwicy, stosowane w zalecanych dawkach, nie wywołują odczynów szkodliwych. W dawkach dużych wywołują zaparcia i podrażnienia przewodu pokarmowego.

Zastosowanie

Wodne wyciągi z ziela bukwicy są typowym lekiem garbnikowym. Doustnie podaje się odwar z ziela bukwicy w biegunkach o różnym stopniu nasilenia, nieżytach żołądka i jelit, lekkich zatruciach pokarmowych i letnich biegunkach u dzieci. Również stosuje się w długotrwałych zbyt wolnych stolcach, bólach brzucha i wzdęciach, powodowanych nadmierną fermentacja, a także w niewielkich krwawieniach jelitowych z mała ilością krwi i śluzu w kale.

Zewnętrznie odwar wykorzystuje się do okładów na czyraki, wrzody, trudno gojące się rany i do obmywań w zakażeniach skóry bakteriami ropotwórczymi, zarodnikami grzybów chorobotwórczych i drożdżakami, a także do okładów w owrzodzeniu żylakowatym nóg oraz do obmywania w nadmiernej potliwości stóp.

W piśmiennictwie brytyjskim preparaty z bukwicy są uważane za leki uspokajające. Zaleca się je w leczeniu bólów głowy, stanów lękowych, zawrotów głowy, nerwobóli. Przed sprowadzeniem do Europy herbaty chińskiej napar z bukwicy pito w Anglii jako codzienny, gorący napój.

Źródło: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie- doc.dr hab. Farm. Aleksander Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wielgosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat