Tradycja ludowa przypisywała brzozie magiczną moc. Uważano, że jest ona skutecznym środkiem chroniącym zabudowania i ludzi. Jej gałązkami przystrajano domy, zagrody, zatykano je na polach, by chroniły przed złem. Wierzono, że takie właściwości mają również przedmioty wykonane z brzozy. Miotła wykonana zrobiona z jej gałęzi spełniała nie tylko funkcje użytkową, lecz postawiona przed domem, miął zabezpieczać wejście przed demonami i złodziejami. Brzozę uważano z roślinę lecznicza, do dzisiaj mieszkańcy wsi stosują okłady z jej liści na ból głowy oraz dolegliwości reumatyczne. W rosyjskich łaźniach parowych gałązkami brzozowymi chłosta się ciała dla jego rozgrzania. Według współczesnych różdżkarzy i bioenergoterapeutów niekorzystny wpływ wielkich żył wodnych można neutralizować liśćmi i gałązkami brzozy (T. Wielgosz Publicat).

Brzoza brodawkowata dorasta do 25 m wysokości. Drzewo to ma liście romboidalne o piłkowanym brzegu, których blaszki po obu stronach są gęsto punktowane. Białosrebrzysta i gładka kora młodych drzew stopniowo staje się ciemniejsza i spękana. Kwiaty rozdzielniopłciowe zebrane są w zwisające kotkowate kwiatostany. Owocem jest oskrzydlony orzeszek.

Młody liść i pączek - zbierane od grudnia do marca, świeży sok brzozowy - zbierany wczesną wiosną, dziegieć (smoła brzozowa) - otrzymywany przez suchą destylację drewna, oraz kora. Brzozę można stosować w połączeniu z innymi ziołami moczopędnymi i przeciwreumatycznymi.

Wysuszony liść brzozy zawiera 1,5-2,3% związków flawonoidowych, a wśród nich hiperozyd, mirycetynę i luteoline, do 9% garbników katechinowych, do 3,2% saponin (tylko w młodych liściach), związki trójterpenowe (np. folientriol, folientetraol). Innym składnikiem, w ilosci 0,05-0,1%, jest olejek eteryczny, majacy pewner znaczenie w działaniu surowca, oraz garbniki katechinowe (zawartość zmienna). W olejku występują seskwiterpeny, m.in α-betulenol i jego octan- jako główne składniki. Surowiec wykazuje jedynie słabe właściwości hemolityczne. Ponadto w surowcu występuje w małych ilościach triterpeny pochodne demarolanostanu, związki poliprenolowe: betulaprenole i butaprenol, leukoantocyjanidyny, żywice, kwas askorbowy - do 5% znaczna zawartość substancji mineralnych do 4%, w tym soli Mg, K, Zn, Cu (Kohlmunzer PZWL). W pączkach brzozy znajduje się znikoma ilość flawonoidów, za to więcej, niż w liściach, jest składników lotnych.

W naroślach grzyba włóknouszka ukośnego wykryto obecność sterolowych związków trójtepenowych, zbliżonych budową do glikokortykosteridów kory nadnerczy (tzw. kwasy politerpenowe A, B i C), a także fitosteroli, kwasów tłuszczowych i innych.

Działanie

Wyciągi z liści zwiększają znacznie wydalanie moczu, a wraz z nim jonów sodu i chloru. Do niedawna sądzono, że działanie moczopędne zależy od obecności substancji żywicowych i dlatego czyściej stosowano pączki brzozowe, które zawierają więcej żywiec niż liście. Obecnie jednak wiadomo, że odpowiedzialnymi za diuretyczne działanie surowca są flawonoidy. Badania wykazały, że liście brzozy zawierają znacznie więcej związków flawonoidowych niż pączki oraz więcej azotanu potasowego, który wzmaga działanie moczopędne flawonoidów. Z pni brzozy można na wiosnę otrzymać sok, zalecany jako skuteczny w kamicy nerkowej i pęcherzowej oraz jako ogólnie wzmacniający. Na brzozie występuje grzyb włóknouszek ukośny, tworzący guzowate narośla o spękanej, czarnej powierzchni. Wykryto w nim wiele związków, m.in., sterole i trójterpeny, lecz nie mają one wyraźnego działania cytologicznego. Z badań naukowców i licznych obserwacji wynika, ze wyciąg z grzybni wzmaga mechanizmy obronne organizmu, osłabione postępującą chorobą nowotworową. Długotrwałe podawanie wodnego wyciągu jest w stanie przedłużyć życie osobom z zaawansowaną chorobą nowotworowa, jeśli nie nastąpiło zbytnie wyniszczenie organizmu. Opisano wiele przypadków wyraźnego zahamowania wzrostu tkanki nowotworowej oraz zmniejszenie skłonności do przerzutów (Ożarowski).

Działanie niepożądane

Przetwory z brzozy stosowane w zalecanych dawkach nie wywołują odczynów niepożądanych.

Zastosowanie

Liść brzozy jest cennym surowcem o dużym zastosowaniu we współczesnym lecznictwie. Napary i odwary z liści brzozy mają zastosowanie jako naturalny, nietoksyczny lek, podawany doustnie w niektórych przewlekłych chorobach dróg moczowych, połączonych ze zmniejszonym wydzielaniem moczu, obrzękach na tle niewydolności nerkowej, a zwłaszcza w zmniejszonym wydzieleniu moczu, obrzękach na tle niewydolności nerkowej, a zwłaszcza w zmniejszonym wydalaniu kwasu moczowego i moczanów (skaza moczanowa), również w kamicy moczowej.

Przetwory z liści brzozy przyśpieszają usuwanie z moczem i potem szkodliwych produktów przemiany materii. Dzięki temu często są stosowane w chorobie gośćcowej, skazie moczanowej oraz w niektórych chorobach skórnych, jak trądzik młodzieńczy, zapalenie łojotokowe skóry, łuszczyca a także w lekkich schorzeniach wątroby. Napary i odwary z liści brzozy są również stosowane zewnętrznie do okładów i obmywań w zaczerwieniu skóry, wysychaniu i łuszczeniu się naskórka, schorzeniach owłosionej części głowy i zapaleniu węzłów chłonnych.

Sok z brzozy stosuje się wewnętrznie głównie w chorobach nerek oraz w kamicy moczowej, podobnie jak napary z liści, a także w zaburzeniach czynności wątroby, również w niektórych schorzeniach skórnych; zewnętrznie przeciw piegom. Rekonwalescentom i osobom w wieku podeszłym zaleca się go jako środek wzmacniający i w pewnym stopniu odtruwający.

Plecha z huby brzozowej czarne w postaci odwaru ma zastosowanie w przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego, uszkodzeniach wątroby przez toksyny bakteryjne i szkodliwe związki, powstające podczas rozpadu komórek (Ożarowski)

Zastosowanie w kosmetyce

• Brzoza służy do produkcji kosmetyków do pielęgnacji włosów przetłuszczających się, wypadających (wzmacnia je, nadaje im elastyczność i połysk) oraz mydeł
• Do przemywania cery przetłuszczającej się, trądzikowej
• Do odświeżających kąpieli
• Sok brzozowy stosowany jest jako środek na porost włosów, do wybielania cery i usuwania przebarwień

Zastosowanie w kuchni

• z soku po sfermentowaniu przygotowuje się napój alkoholowy

Napar z liści. Łyżkę stołową liści brzozy zalać szklanką wrzątku. Trzymać pod przykryciem 5 minut i odcedzić. Pić 2 razy dziennie po szklance naparu

Napar z dodatkiem bzu. Liści brzozy – łyżkę stołową i kwiatów bzu czarnego – łyżeczkę do herbaty, przyrządzić i stosować jak wyżej

Napar z pączków. Paczków brzozy – łyżkę stołową, przyrządzić i stosować jak wyżej

Sok z brzozy utrwalony spirytusem: 40-50 kropli w szklance wody pić 3-4 razy dziennie

W krajach północnej Europy brzozę stosuję się w leczeniu brodawek. Na skórę przykłada się świeżą korę i zmienia codziennie bądź też robi okłady z odwaru ze zmiażdżonej kory. Te lecznicze właściwości brzoza zawdzięcza przypuszczalnie składnikom działającym przeciwwirusowo i salicylanom.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ Warszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL Warszawa; Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL Warszawa; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat Warszawa; Stanisław Kohlmunzer- Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa.