Borówka wiecznozielista, kamionecka, czerwienica, gogodza, czerwona jagoda
Vaccinum vitis-idaeae L.- borówka brusznica

Borówkę czernice zbierano od najdawniejszych czasów. Św. Hildegarda z Bingen (XII w.) wymienia ją jako lek i źródło błękitnej farby. W średniowieczu w lecznictwie ludowym stosowano ją jako środek na biegunki. W Rosji Mnich Rasputin wyleczył z dyzenterii syna cara Mikołaja- Aleksego, podając mu odwar z czarnych jagód i pięciornika. Zapewniło mu to wielkie wpływy na dworze.

Charakterystyka

W Polsce znane są trzy rodzaje borówek: borówka czarna (Vaccinium myrtillus L.) (popularnie zwane jagodą), borówka bagienna (Vaccinium uliginosum L.), która ma również czarne owoce, ale wewnątrz zielonkawobiałe, i wreszcie borówka brusznica, o owocach czerwonych, cierpkich, kwaskowatych.

Borówka brusznica jest drobną krzewinką o owalnych, wiecznie zielonych liściach. Kwiaty ma białaworóżowe, owoce – w postaci kwaśnej, czerwonej jagody, wewnątrz białej. Rośnie w lasach sosnowych, wśród wrzosowisk i zarośli. Tworzy nieraz duże skupiska.

Liście zbiera się w jesieni, ponieważ młode liście z okresu wiosny brunatnieją przy suszeniu. Liście po oczyszczeniu suszymy, rozesłane cienką warstwą w miejscu przewiewnym, zacienionym, po wysuszeniu surowiec powtórnie oczyszcza się ze sczerniałych i zepsutych liści. Owoce należy zbierać w jesieni.

Właściwości lecznicze

Surowcem są liście (Folium Vitis – idaeae) oraz owoce (Fructus Vitis – idaeae).

Skład chemiczny i działanie

Liście borówki brusznicy zawierają do 7% glikozydów fenolowych, głównie arbutyny i metyloarbutyny, do 12% garbników, stanowiących mieszaninę związków pochodnych pirogalolu i pirokatechiny, do 0,8% flawonoidów, jak hiperozyd, kwercetyna, izokwercetyna i miryscytrynya. Są również kwasy organiczne, jak chinowy, ursolowy, aleanowy oraz sole mineralne, a wśród nich sporo związków magnezu. Owoce zawierają kwasy organiczne, jak jabłkowy i benzoesowy, cukry, pektyny, witaminy A i C, B₁, karotenoidy, antocyjany, garbniki (0,25%) i sole mineralne.

Działanie

Przetwory z surowca odkażają pęcherz i przewody moczowe; działają moczopędnie i ściągająco. Zaleca się jej stosowanie w chorobach nerek, pęcherza i dróg moczowych oraz w schorzeniach przewodu pokarmowego (nieżyty żołądka i jelit, biegunki). Brusznica łagodnie obniża ciśnienie krwi.

Badania wykazały, ze w surowcu znajduje się dwie termostabilne substancje przeciwbakteryjne, przy czym jedna z nich jest szczególnie aktywna wobec Escherichia coli i niektórych szczepów Staphylococcus. Ponieważ omawiane substancje lepiej rozpuszczają się w wodzie niż w alkoholu, najskuteczniejszymi wyciągami z owoców borówki czernicy są – napar lub odwar. W klinicznych badaniach frakcji antocyjanowej (tzw. myrtiliny) stwierdzono, że ma m.in. właściwość witaminy P, zmniejszając przepuszczalność naczyń krwionośnych, jak również poprawia u ludzi zdolność widzenia w nocy, zachowując się podobnie do witaminy A.

U psów pozbawionych trzustki, którym podawano doustnie lub dożylnie antocyjany z liści, uzyskano wyraźne przedłużenie życia, w porównaniu z grupą kontrolną zwierząt.

W lecznictwie ludowym borówki czernicy używa się przeciw glistom ludzkim i owsikom- podaje się 1-3 szklanki owoców dziennie, skuteczne działanie mają również owoce suszone.

Uwaga! Przy dłuższym przyjmowaniu mogą wystąpić objawy przewlekłego zatrucia hydrochinonem jak: bóle żołądka, nudności, a nawet wymioty (garbniki drażnią przewód pokarmowy). Liście brusznicy w mieszankach ziołowych są całkowicie bezpieczne.

Zastosowanie

Odwary z liści borówki brusznicy działają bakteriobójczo i słabo moczopędnie w stanach nieżytowych i zakażeniach, towarzyszących kamicy nerkowej, także w zapaleniu miedniczek nerkowych, nieżycie pęcherza, bólach przy oddawaniu moczu i kurczach pęcherza moczowego. Zawarte w liściach glikozydy fenolowe – arbutyna i metyloarbutynna – rozpadają się w słabo alkaicznym środowisku moczu do hydrochinonu i metylohydrochinonu o własnościach bakteriobójczych. Odwary z liści można stosować z dobrym skutkiem, zwłaszcza w kamicy moczanowej, cystynowej i ksantynowej, ale należy wówczas doprowadzić pH moczu do wartości 7,0-7,8.

Owoce stosuje się głownie jako wartościowy, witaminowy i regulujący trawienie środek dietetyczny. Nadaje się on do dłuższego przechowywania, bowiem surowiec zawiera sporo kwasu benzoesowego, k tory zapobiega pleśnieniu przetworów.

Wodny wyciąg z liści brusznicy można stosować również w nieżytach żołądka i jelit, nadmiernej fermentacji i wzdęciach, mało nasilonych biegunkach, a nawet drobnych krwawieniach z uszkodzonych naczyń włosowatych przewodu pokarmowego, ale tylko jako składnik mieszanek ziołowych lub preparatów.

Zastosowanie w kuchni

• Owoce nadają się do spożycia na świeżo: do deserów, lodów, pierogów, naleśników, ciast, zup, chłodników, koktajli, oraz do przyrządzania przetworów- soków, dżemów, konfitur, kompotów

• Czerwony barwnik owoców służy do barwienia win i produktów spożywczych

Odwar z owoców borówki czernicy wg. Ożarowskiego

Suszone owoce (1-3 łyżki) zalewamy wrzącą wodą (1 i ½ szklanki). Gotujemy 5-7 minut pod przykryciem. Odstawiamy na 10 minut, a następnie przecedzamy. Pijemy 1-2 szklanki 2-3 razy dziennie po posiłkach. Odwar ma działanie przeciwbiegunkowe.

Źródło: Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat

.