Borówka czernica

(Vaccinum myrillus L.)                              

Roślina ta jest podkrzewem z rodziny Wrzosowatych (Ericaceae), występującym w umiarkowanej strefie półkuli północnej. W Polsce rośnie w lasach sosnowych i mieszanych na całym niżu w Karpatach.

Jest to roślina o pędach gładkich, nagich, wyraźnie kanciastych, wysokości do 60 cm. Liście wiotkie, krótkoogonkowe, drobno piłkowane, jasnozielone, spodem bledsze, nagie, opadające na zimę. Kwiaty krótkoszypułkowe, wyrastają pojedynczo z kątów liści. Korona czerwonozielona, kuleczkowata, długości około 5 mm, na obwodzie wycięta wpięć krótkich, trójkątnych ząbków. Borówka czernica jest u nas powszechnie znana, gdyż dostarcza smacznych, jadalnych owoców spożywanych na surowo lub używanych na przetwory. Owocem jest czarna kulista jagoda z sinoniebieskim nalotem woskowym, średnicy do 1 cm.

Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się liście wczesną wiosna lub pod koniec lata, osmykując z gałązek, następnie suszy w cierniu i w przewiewie. Otrzymuje się liść borówki czernicy- Folium Myrtilli. W końcu czerwca lub w lipcu zbiera się dojrzałe jagody tej rośliny i suszy najlepiej w suszarni ogrzewanej w temperaturze poniżej 60ºC. Uzyskuje się owoc borówki czernicy, zwany też czarną jagodą – Fructus Myrtilli.

Podstawowe związki czynne. Liście borówki czernicy zawierają około 6,5% garbników katechinowych, flawonoidy (wśród nich glikozydy kwercetyny), trójterpeny (np. kwas ursolowy i oleanolowy), antocyjany, ślady arbutyny i wolnego hydrochinonu, liczne kwasy organiczne i wielofenolowe, cukry i sole mineralne bogate w związki manganu.

Suszone owoce borówki czernicy zawierają około 7% garbników katechinowych, zespół barwinków antocyjanowych współdziałających prawdopodobnie z garnikami, nazywany mirtyliną (m.in.glikozydy antocyjanowe pochodne delfinidyny oraz cyjanidyny, petunidyny i malwidyny). Zawierają ponadto do 7% kwasów organicznych (np. cytrynowy, jabłkowy i bursztynowy), około 8% pektyn, 20-30 % cukrów, przede wszystkim sacharozy, witaminy C i B₁, karotenoidy oraz sole mineralne.

Działanie. W lecznictwie najbardziej ceniona jest zdolność obniżania poziomu cukru we krwi oraz zespół antocyjanów zawartych w liściach borówki czernicy, działanie to, znane od wieków w lecznictwie ludowym, zostało niedawno potwierdzone na zwierzętach doświadczalnych. Zawarte w surowcu flawonoidy zwiększają nieznacznie dobową ilość wydalanego moczu oraz rozpuszczonych w nim jonów sodu, potasu i innych składników. Liście czernicy wykazują też własności łagodnie zapierające, bakteriobójcze i ściągające, co przypisuje się zawartym w surowcu garbnikom, a ponadto działają przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego.

Owoce borówki czernicy są powszechnym u nas surowcem przeciwbiegunkowym. Zawarte w nich garbniki po podaniu doustnym odwaru niszczą lub hamują rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych przewodu pokarmowego, w tym również szczepów opornych na antybiotyki, zmniejszają przepuszczalność błon śluzowych jelit i zatrzymują stopniowo wydalenie płynnych stolców. Dzięki temu zapobiegają nadmiernemu odwodnieniu ustroju. Ponadto garbniki wiążą się z toksynami bakteryjnymi przy biegunkach, a także z solami metali ciężkich w przypadku zatruć nimi. Tworzą z obu rodzajami trucizn nierozpuszczalne kompleksy i hamują ich wchłanianie.

Wymienione działania owoców borówki czernicy przyczyniają się wyraźnie do zmniejszenie stanu zapalnego błon śluzowych jelit, zahamowania drobnych krwawień z uszkodzonych włosowatych naczyń krwionośnych, spadku ciepłoty ciała, zmniejszenia bólów brzucha oraz zniesienia uczucia nudności.

Znajdujące się w owocach antocyjany mają własności podobne do flawonoidów i witaminy P. Wpływaja korzystnie na naczynia włosowate oczu i przyspieszają regenerację purpury wzrokowej, dzięki czemu poprawiają zdolność widzenia wieczorem i nocą. Antocyjany, dzięki działaniu moczopędnemu oraz zdolności łagodnego rozszerzania naczyń wieńcowych, wywierają korzystny wpływ na regulację czynności układu krążenia. Związki te wchodzą w skład niektórych preparatów.

Świeże i suszone owoce borówki czernicy działają również porażająco na pasożyty jelitowe, zwłaszcza owsiki, a nieco słabiej na glisty ludzkie.

Zewnętrzne okłady z miazgi owoców borówki czernicy stosuje się z dobrymi wynikami przeciw liszajom i zapaleniu skóry.

Działania niepożądane. Liście borówki czernicy można stosować tylko przez niezbyt długi okres, gdyż przyjmowane przez wiele tygodni powodują spadek wagi ciała, anemię i żółtaczkę.

Zastosowanie. Liście borówki czernicy stosuje się najczęściej jako lek pomocniczy, jednocześnie z odpowiednią dietą, w początkowych stadiach cukrzycy, przeważnie razem z innymi roślinnymi surowcami leczniczymi o podobnym działaniu.

Liście borówki czernicy są również podawane w łagodnych przypadkach zaburzeń trawiennych, słabonasilonych biegunkach oraz nieżytach jelit, zwłaszcza u dzieci i osób starszych.

Owoce borówki czernicy znajdują zastosowanie przede wszystkim w biegunce spowodowanej zakażeniem jelitowym lub zatruciem pokarmowym.

W lecznictwie ludowym owoce borówki czernicy są cenionym środkiem przeciw glistom ludzkim i owsikom. Podawane są w tym celu owoce świrze w większej ilości (1-2-3 szklanki dziennie), a także owoce suszone.

Źródło: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie- doc.dr hab. Farm. Aleksander Ożrowski, dr n. farm. Wacław Jaroniewski