Bez czarny odgrywał ważna rolę w tradycji słowiańskiej. Otaczano go kultem, składano mu ofiary a także uważano z roślinę o magicznej mocy. Pod krzewem bzu odbywały się liczne zabiegi lecznicze, odprawiano gusła. W obrębie zagród chłopskich rósł obok krzewów dzikiej róży. W wigilię św. Jana chaty przystrajano gałązkami czarnego bzu, łopianem oraz bylicą. Wierzono wówczas, ze zabieg ten chroni przed czarami, złymi mocami, klątwami, zarazą o pożarem.

Jest to krzew osiągający do 6 m wysokości, o dużych, ułożonych naprzeciwlegle liściach, złożonych z 5-7 owalnych, piłkowanych listków. Małe, kremowobiałe kwiaty, zebrane w płaskie kwiatostany, dość nieprzyjemnie pachną. Łodygi bzu czarnego pokryte są korą z licznymi przetchlinkami - brunatną z wierzchu i zieloną od wewnątrz. Owocem jest czarnofioletowy lub czarny pestkowiec. Dojrzałe owoce wypełnia ciemnofioletowy sok.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się w czerwcu rozkwitające kwiatostany i suszy rozłożone cienką warstwą na półkach lub rozwieszone na drutach w miejscach zacienionych i przewiewnych. Po wysuszeniu ociera się kwiatostany przez sita i odrzuca szypułki; otrzymuje się kwiat bzu czarnego. Zbiera się również dojrzałe owoce, gdy w sierpniu nabiorą lśniącej czarnej barwy. Ścina się całe owocostany i suszy, najczęściej w suszarni ogrzewanej, następnie ociera na sitach, podobnie jak kwiaty, i odrzuca szypułki. Uzyskuje się w ten sposób owoc bzu czarnego. Czasem zbiera się korę z korzeni oraz same korzenie tej rośliny. Znaczenie w lecznictwie mają też liście bzu czarnego.

Związki czynne

W kwiatach bzu występują flawonoidy (np. rutyna, kwercetyna, astragalina, i izokwercetyna), kwasy wielofenolowe (np. kawowy i chlorogenowy), kwasy organiczne (np. walerianowy i felurowy), garbniki, ślady olejku eterycznego, kwasy organiczne (kwas jabłkowy, szikimowy) nieznany bliżej związek zwiększający wydzielanie potu, produkty rozpadu glikozydu sambunigryny, zespół witamin z grupy B oraz witaminę C i sole mineralne do 9%. We frakcji związków lipofilnych występują triterpeny- głównie β- amyryna, α-amyryna, lupeol, cykloartenol i in. sterole: sitosterol, stygmasterol, cholesterol. Wymienione związki wystepują w postaci glikozydów i estrów. W świeżych kwiatach występuje glukozyd benzaldehydocyjanhydrynowy- sambunigryna, który ulega rozkładowi podczas suszenia.

Owoc bzu czarnego zawiera antocyjany: pochodne aglikonu cyjanidyny (3-glukozyd i 3- sambudiozyd cyjanidyny), poza tym garbniki (3%), kwasy organiczne  (jabłkow, chlorogenowy, szikimowy), witaminę C, zespól witamin B, cukry (ok. 20%), pektyny (3,5). W niedojrzałych owocach występują toksyczne glikozydy cyjanogenne- sambunigryna, prunazyna i in.

Działanie

Najbardziej charakterystyczne dla kwiatów bzu czarnego jest działanie napotne, które przypuszczalnie polega na zwiększeniu wrażliwości ośrodków regulujących wydzielanie potu u ludzi. Substancja czynna nie jest dotychczas znana. Obecność flawonoidów i azotanu potasowego przypisuje się działanie moczopędne, lecz nie jest ono na tyle silne, aby surowiec mógł być stosowany per se. Po podaniu naparu obserwowano również słabe działanie mlekopędne. Owoce bzu czarnego, analogicznie jak kwiaty, wzmagają wydzielenie potu i moczu, natomiast w większych dawkach działają rozwalniająco. Wykazano, zarówno na zwierzętach, jak i na ludziach, że doustne podanie naparu powoduje opóźnienie reakcji bólowej pochodzenia ośrodkowego. W teście na myszach okazało się, że działanie przeciwbólowe jest około 160 razy słabsze od morfiny, jednak może być wykorzystany praktycznie u ludzi. Osoby po zabiegach stomatologicznych i przyjęciu naparu z owoców bzu czarnego nie odczuwały bólu, gdy ustąpiło działanie ośrodka znieczulającego, natomiast 60% osób, które otrzymały zamiast naparu placebo, odczuwały ból. Podobne obserwacje poczyniono migrenie, rwie kulszowej i zapaleniu nerwu trójdzielnego. Nie stwierdzono objawów działania narkotycznego (Ożarowski). Owoce bzu czarnego działają ogólnie odtruwająco , ułatwiają usuwanie z organizmu szkodliwych metabolitów. Wykazują tez działanie lekko przeczyszczające i napotne (podobnie jak kwiaty).

Działanie niepożądane

W dawkach terapeutycznych surowiec nie wykazuje działania szkodliwego. Nie należy spożywać surowych lub niedogotowanych owoców, ponieważ w takiej postaci wywołują nudności i wymioty.

Zastosowanie

Odwary z kwiatów bzu czarnego stosuje się wewnętrznie jako środek napotny w chorobach z podwyższoną temperaturą, także jako uzupełniający lek moczopędny oraz w chorobach przebiegających z zwiększeniem przepuszczalności włosowatych naczyń krwionośnych. Zewnętrznie służą do płukania w anginie oraz zapaleniu jamy ustnej i gardła, a także do okładów w zapaleniu spojówek i brzegów powiek. Czasami wykorzystuje się je do kąpieli kosmetycznych.

Odwary z bzu czarnego podaje się doustnie jako środek odtruwający i ułatwiający usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii, zwłaszcza w chorobach gośćcowej, zakaźnej i niektórych schorzeniach skórnych, również jako nieswoisty wspomagający środek przeciwbólowy w rwie kulszowej, zapaleniu nerwu trójdzielnego i bólach newralgicznych. W połączeniu z innymi surowcami zielarskimi owoc bzu stanowi łagodny środek przeczyszczający (Ożarowski).

Zastosowanie w kosmetyce

• Ekstrakty z czarnego bzu używane są do produkcji toników do twarzy, maseczek, kremów
• Szczególnie poleca się go do pielęgnacji cery starzejącej się, ziemistej- działa na skórę zmiękczająco, wygładza zmarszczki, wybiela

Zastosowanie w kuchni

• Do przyrządzania przetworów, konfitur, soków, powideł, herbat owocowych
• Baldachy kwiatów można smażyć w cieście naleśnikowym

Postacie leku (Kużnicka i in.)

• Napar z kwiatów. Łyżkę kwiatów zalać szklanką wrzącej wody. Trzymać pod przykryciem 15 minut i odcedzić. pić 3-4 razy dziennie po szklance naparu (napotny i moczopędny)
• Napar z dodatkiem kwiatu lipowego. Łyżkę kwiatów bzu czarnego i łyżkę kwiatu lipowego zalać szklankę wrzątku. Trzymać pod przykryciem 15 minut, odcedzić (napotny). Pić po pół szklanki naparu co 2 godziny
• Zagęszczony odwar z owoców. 4 łyżki owoców gotować przez 15 minut w szklance wody. Po przecedzeniu poić 1-2 razy dziennie w przypadku bólów newralgicznych, migreny itp.
• Powidła. Owoce gotować z miodem lub z cukrem. Łyżkę powideł rozpuścić w szklance ciepłej wody. Pić codziennie w okresie nasilenie objawów złej przemiany materii lub w biegunkach
• Inhalacje. Przygotować napar z kwiatów- wdychać gorącą parę (przy przewlekłych katarach)
• Napój. Kwiaty z 5 dużych kwiatostanów, ½ kg cukru i jedną pokrojona cytrynę zalać 5 l wody, szczelnie zakryć i pozostawić na 8 dni, następnie przecedzić (do szybkiego użycia)
• Kuracja wiosenna. Codziennie – w okresie 1-4 tygodni – pić szklankę „słabej herbaty” z liści bzu.

Ciekawostka

Kwiaty bzu koralowego(Sambucus racemosa) i bzu hebdu (S. ebelus) mają właściwości zbliżone do właściwości  bzu czarnego. Gatunki różnią się jednak i wyglądem. Bez koralowy ma czerwone owoce i kwiaty zebrane w gęste, jajowate grona. Bez hebd z kolei nie jest krzewem, lecz pozbawioną kory i mało rozgałęzioną rośliną zieloną, osiągającą 1-2 m wysokości. Jego kwiaty przypominają kwiaty bzu czarnego.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ W#arszawa; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL Warszawa; Barbara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL Warszawa; Teresa Wielgosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat Warszawa; E. Lamer- Zarawska i in. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL. Warszawa; Stanisław Kohlmunzer- Farmakognozja. podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa