Berberys zwyczajny- Berberis vulgaris L.

Berberys stosowano jako środek leczniczy już w Babilonii, starożytnym państwie w Mezopotamii. W starożytnym państwie w Mezopotamii. W średniowieczu służył do zwalczania żółtaczki i malarii. W lecznictwie ludowym owoce były używane jako środek przeciwszkorbutowy, a odwary z kory i korzeni stosowano przy kolkach wątrobowych (T. Wielgosz- Zioła z apteki natury).

Jest to krzew z rodziny Berberysowatych (Berberidaceae), spotykany w lasach i zaroślach niemal całej Europy, sadzony jako roślina ozdobna w parkach. W Polsce jest rzadki, gdyż na terenach przyległych do pół był tępiony przez rolników, ponieważ na jego liściach występuje wiosenne pokolenie rdzy zbożowej, przenoszonej  następnie na zboża.

Berberys osiąga wysokość 1,5-2,5 m. Liście na gałązkach przekształcone są w trójdzielne kolce. Z ich pachwin wyrastają krótkopędy wydające odwrotniejajowate lub eliptyczne liście o brzegu ostro ząbkowanym. Kwiaty żółte, promieniste, zebrane w zwięzłe grona. Pręciki za dotknięciem ich nasady wykonują ruch w kierunku znamion słupka. Owocem jest podłużna, czerwona jagoda. Owoce berberysu, bogate w witaminę C, są jadalne, choć mało smaczne. Służą głównie na przetwory.

Surowiec

Do celów leczniczych zbiera się dobrze wykształcone i zdrowe liście w maju lub czerwcu oraz dojrzałe owoce w sierpniu lub wrześniu, gdy nabrały jaskrawoczererwonej barwy. Liście suszy się w suszarniach naturalnych w miejscach zaciemnionych i przewiewnych, a owoce – w suszarniach ogrzewanych, początkowo w temperaturze niższej, następnie dosusza się w temperaturze około 50-60°C. Wysuszony liść berberysu- Folium Berberidis oraz owoc berberysu- Frucutus Berberidis stanowią surowiec leczniczy.

Dawniej zbierano korzenie berberysu- Radix Berberidis oraz korę z korzeni i gałązek berberysu- Cortex Berberidis. Obecnie tego się nie robi, aby nie wyniszczać roślin.

Podstawowe związki czynne

Liście, kora i korzenie berberysu zawierają alkaloidy o różnej budowie chemicznej. Do grupy protoberberyny należą m.in. berberyna, jatroryzyna i palmatyna, do grupy dwubenzyloizocholiny – berbamina i oksyakantyna, a do grupy porfiny – magnofloryna. Owoce berberysu zawierają: około 6,5% kwasów organicznych (np. jabłkowy i askorbinowy, czyli witamina C), około 6,6% pektyn, 5% cukrów, głownie glukozy i fruktozy oraz sole mineralne.

Działanie

Działanie wyciągów z kory i korzeni berberysu zależy przede wszystkim od obecności alkaloidów, m.in. berberysy, oraz od garbników. Wyciągi z surowca pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, ponieważ mają gorzki smak, hamują tez wzrost, a nawet wieszcza różne chorobotwórcze bakterie w przewodzie pokarmowym. Ważną rolę odgrywają tu nie wątpliwie garbniki, ponieważ berberyna, jak wykazały liczne doświadczenia, działa słabo lub nie wykazuje żadnego działania. Stwierdzono jednak, że berberys uwrażliwia niektóre bakterie na działanie penicyliny i chloramfenikolu, jest wiec lekiem pomocniczym w antybiotykoterapii chorób zakaźnych.

Alkaloid berberyna był dawniej z powodzeniem stosowany przeciw pierwotniakom, a nawet uważany za lek przeciwmalaryczny, choć nowsze badania tego nie potwierdziły. Ostatnio wykazano, ze berberyna na poziomie komórkowym jest inhibitorem żółtych enzymów, dlatego stają się one bardziej podatne na działanie berberysy niż tkanki normalne. Tym tłumaczy się dawne obserwacje o przeciwnowotworowym działaniu wyciągów z berberysu. owoce berberysu nie zawierają alkaloidów.

Owoce berberysu są naturalnym źródłem łatwo przyswajalnych witamin, jak witamina C oraz karotenoidów, stanowiących prowitaminę A. Są wartościowym surowcem witaminizującym, regulującym procesy przemiany materii i podnoszącym ogólną odporność organizmu, zwłaszcza w zakażeniach bakteryjnych, stanach zapalnych błon śluzowych oraz zmniejszonej odporności ścian włosowatych naczyń krwionośnych.

Owoce berberysu zwiększają nieznacznie krzepliwość krwi oraz działają łagodnie żółciopędnie i moczopędnie. Wykazują też słabe działanie przeciwgorączkowe. Należy pamiętać, że z uwagi na ochronne działanie kwasów organicznych oraz innych związków towarzyszących skuteczność naturalnej witaminy C z owoców berberysu jest większa, niż syntetycznego kwasu askorbinowego.

Wyciągi z berberysu, zawierające m.in. zespół alkaloidów, zwiększają wydzielanie żółci i ułatwiają jej przepływ przez drogi żółciowe, a także działają rozkurczowo na przewód pokarmowy, moczopędnie oraz przeciwgorączkowo. Z uwagi na gorzki smak pobudzają również wydzielanie soku żołądkowego.

Działania niepożądane

Przetwory z berberysu, zawierające berberynę stosowane w prawidłowych dawkach nie wywołują szkodliwego działania ubocznego u dorosłych. U małych dzieci zdarzają się przejściowe nudności. Nie powinno się przyjmować przetworów z berberysu przez zbyt długi czas, gdyż berberyna odkłada się w organizmie- szczególnie w sercu, trzustce i wąttrobie. Nie wolno stosować w ciąży.

Zastosowanie

Owoce berberysu są pomocniczym lekiem witaminowym w zakażeniach bakteryjnych, chorobach z przeziębienia, stanach gorączkowych różnego pochodzenia, chorobie reumatycznej oraz nadmiernej przepuszczalności ścian włosowatych. Liście berberysu stosuje się w niektórych przypadkach krwawień macicznych, powodowanych stanem zapalanym dróg rodnych. Również w zapaleniu przewodów żółciowych, kamicy żółciowej, niewydolności wątroby, dyspepsji, a także kamicy moczowej. Natomiast berberynę podaje się w przewlekłym zapaleniu wątroby, zatrzymaniu wytwarzania żółci, kamicy żółciowej i innych chorobach dróg żółciowych. Korę i korzenie berberysu stosuje się w wielu schorzeniach przewodu pokarmowego objawiających się bólami brzucha, brakiem łaknienia, utrudnionym trawieniem pokarmów. Ponadto jako lek ogólnie wzmacniający dla osób starszych rekonwalescentów, u których stwierdza się stany skurczowe lub atoniczne mięśni gładkich. W krajach tropikalnych berberyna jest stosowana doustnie i w iniekcjach przeciw cholerze i pełzatkowicy.

Zastosowanie w kuchni

• owoców przyrządza się napoje witaminowe, soki, dżemy, konfitury, kompoty, galaretki, wina, wódki, likiery
• marynat używa się jako przyprawy do potraw mięsnych i sosów

Postacie leku

Dec. Herb. Betonicae (10 g ziela na 400-500 ml wody) – po 1/3-1/4 szklanki 2-3 razy dziennie.

Źródło: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie- doc.dr hab. Farm. Aleksander Ożrowski, dr n. farm. Wacław Jaroniewski; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wielgosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat