Arnika górska- Arnica Montana L.

Najstarsze pisemne przekazy o arnice pochodzą od żyjącej na przełomie XI i XII wieku św. Hildegardy z Bingen, autorki słynnego działa przyrodniczo- medycznego. Oprócz działania leczniczego przypisywała ona roślinie właściwości magiczne (T. Wielgosz- Zioła z apteki natury).

Arnika górska miała szerokie zastosowanie w szesnastowiecznej medycynie ludowej w Niemczech. Weneccy lekarze w osiemnastowiecznym wieku przecenili dość mocno jej skuteczność, dlatego przez krótki czas arnika była jedynym z najbardziej popularnych leków na rozmaite dolegliwości (M. Biggs i in.).

W wigilię świętego Jana, w dniu przesilenia letniego, bawarscy chłopi kładli w narożnikach pół uprawnych bukiety z arniki. Roślina miała chronić przed gradobiciem oraz złym demonem, który przemierzając w tym dniu pola, niszczył zasiewy. Stawiana w oknach domostw zabezpieczała natomiast przed uderzeniem pioruna.

Jest to bylina z rodziny Złożonych (Compositae), występująca na górskich łąkach Europy Środkowej, Azji i Ameryki Północnej. Rzadziej można ją spotkać na niżu, m.in. na Litwie i Białorusi. W Polsce rośnie dość rzadko. Występuje w Sudetach, Karpatach oraz na niżu, zwłaszcza na Suwalszczyźnie, Pomorzu mazurskim i w Puszczy Białowieskiej, na łąkach i brzegach lasów.

Arnika wytwarza  krótkie wielogłowe kłącze, uwieńczone rozetą przyziemnych liści odwrotnie jajowatych lub podłużnie jajowatych 5-7-nerwowych, krótko owłosionych lub prawie nagich. Łodyga ma do 60 cm wysokości, jest ogruczolona z 1-3 parami odległych od siebie, ku górze malejących liści. Kwiaty zebrane są w 3 złotożółte dość duże koszyczki, z których jeden jest szczytowy, a pozostałe wyrastają z kątów górnych liści. Średnica koszyczków wraz z kwiatami wynosi 6-8 cm. Roślina jest pod ścisłą ochroną, do celów leczniczych- uprawianą.

Surowiec leczniczy

Do celów leczniczych zbiera się na plantacjach kwiatostany- koszyczki w początkowym okresie kwitnienia, w dni słoneczne, po obeschnięciu rosy i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymany surowiec stanowią koszyczki arniki – Anthodium Arnice.

Równowartościowego surowca dostarcza arnika łąkowa- Arnica chamissonis Lessing, pochodzącą ze stepowych rejonów Ameryki Północnej, znacznie łatwiejsza w uprawie.

Podstawowe związki czynne

Kwiaty arniki zawierają flawonoidy, np. astragalinę i izokwercetynę, olejek eteryczny w ilości około 0,15% barwy pomarańczowo-brunatnej o konsystencji półstałej. W olejku znajdują się m.in. kwasy tłuszczowe, triakontan, związki o charakterze fenoli (np. tymol, tymochydrochinon i ester izomasłowy tymolu) oraz poliacetyleny o 3-5 potrójnych wiązaniach, a wśród nich tridekadien i tridecen. Zawierają ponadto związki trójterpenowe nienasycone (np. arnidol, faradiol i β-amyrynę), laktony seskwiterpenowe (np. arnifoline, arnikolidy A, B, C i D), kwasy organiczne (np. kwas kawowy, kwas chlorogenowy, kwas galusowy i cynarynę), aminy, fitosterole, karotenoidy i sole mineralne (Ożarowski).

Działanie

Badaniom surowca poświecono wiele prac badawczych, zarówno chemicznych, jak i farmakologicznych, ale dotychczas nie poznano jeszcze wszystkich aspektów działania arniki. Wiadomo jest, że działanie bakteriostatyczne arniki wiąże się z obecnością tymolu i jego estru, słabe działanie żółciotwórcze z cynaryną, drażniące skórę przez olejek, a spazmolityczne i nieco moczopędne przez flawonoidy.

Przetwory z arniki podane doustnie mają korzystny wpływ na układ krążenia. Podnoszą ciśnienie krwi i usprawniają jej przepływ przez naczynia wieńcowe, zwiększają liczbę kurczów serca i jego objętość wyrzutową, zmniejszają opory w naczyniach obwodowych i poprawiają krążenie w kończynach i mózgu. Pobudzają równocześnie oddech. Obserwuje się też nieznaczne działanie przeciwzapalne oraz przeciwobrzękowe w obrębie obwodowych naczyń żylnych oraz naczyń mózgowych.

Wyciągi z arniki podane wewnętrznie wzmagają czynności wydzielnicze ustroju.

Podane doustnie (sa rzadko stosowane per os z powodu pewnej toksyczności) nasilają czynność wydzielnicza przewodu pokarmowego, działają spazmolitycznie. Podnoszą nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i żółci, ułatwiając jej przepływ do dwunastnicy. Zwiększają też ilość wydalanego moczu i działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych.

Związki czynne arniki podawane zewnętrznie przenikają łatwo przez skórę, wzmacniają ściany naczyń włosowatych, a w przypadku uszkodzeń, np. na skutek kontuzji lub obrzęków, zapobiegają przenikaniu osocza poza łożysko żylne. Zmieniają również ciśnienie na zewnątrz i wewnątrz drobnych naczyń podskórnych, ułatwiają resorpcje płynu wysiękowego oraz zmieniają obrzęk i jego bolesność. Po wniknięciu do naczyń wyraźnie zwiększają aktywność fibrolityczmą krwi, przeciwdziałają aglutynacji płytek krwi i zapobiegają powstawaniu zakrzepów żylnych.

Działania niepożądane

Przetwory z arniki przyjęte doustnie w zbyt dużych dawkach powodują ból głowy i brzucha, wymioty, biegunkę, a nawet osłabienie pracy serca, oddechu i zwężenie źrenic. Nie można ich przyjmować doustnie w stanach zapalnych żołądka i jelit, krwawieniach w przewodzie pokarmowym, stanach pozawałowych i leczeniu strofantyną i glikozydami naparstnicy. (W. Ożarowski) Po zastosowaniu miejscowym może nastąpić podrażnienie skóry czy podwyższenie temperatury ciała. Dłuższe stosowanie na uszkodzoną skórę, np. na rany lub wrzody goleni, stosunkowo często wywołuje zapalenie skóry połączone z obrzękiem i tworzeniem pęcherzyków. Przetwory o wysokim stężeniu (bądź nierozcieńczone) mogą wywoływać pierwotnie toksyczne odczyny skórne z powstawaniem pęcherzyków, do zmian martwiczych włącznie(E. Lamer-Zarawska PZWL).

Zastosowanie

Przetwory z arniki stosuje w zaburzeniach wieńcowego i mózgowego krążenia krwi u osób w wieku podeszłym tzw. sercu starczym i postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle miażdżycowym, a także w stanach zapalnych i zakrzepowych naczyń krwionośnych w kończynach dolnych.

Znacznie częściej podaje się przetwory z arniki zewnętrzne, na krwiaki, stłuczenia, obrzęki pourazowe, oparzenia I i II stopnia, wylewy podskórne, uszkodzenia naskórka, owrzodzenia troficzne i czyraki. Rozrzedzoną nalewki płucze się jamę ustna i gardło, przemywania i okłady likwidują stany zapalne spowodowane ukąszeniami owadów i zapalenia powierzchniowe żył.

Korzystnie działają również w zapaleniu ścięgna, stawu i nerwu, bólu barku, owrzodzeniu żylakowatym oraz ukąszeniach owadów. Jako środek łagodzący bóle stosuje się też arnikę w zakrzepowym lub zarostowym zapaleniu żył i bolach pooperacyjnych (Ożarowski).

Zastosowanie w kosmetyce wg. T Wielgosz

• wyciągi z arniki dodaje się do płynów do twarzy, maseczek, parówek, kremów do twarzy i kremów do stóp. działają przeciwzapalnie, łagodzą podrażnienia, oczyszczają, zmniejszają obrzęki, Stosowane są w preparatach kosmetycznych przeznaczonych do pielęgnacji cery z tendencjami do rozszerzenia i pękania naczyń krwionośnych.
• arnika jest składnikiem płukanek do włosów, żeli, odzywek, wykorzystuje się jej działanie antyseptyczne
• kąpiele z dodatkiem wyciągów z arniki łagodzą dermatozy, zmniejszają cellulit i wzmacniają pękające naczynia krwionośne.

Postacie leku

Tintc. Arnicae- po rozcieńczeniu 1:3 wodą lub preparatem z kwiatów rumianku dodaje się nieco octu albo roztworu octanu glinowego (Aluminium aceticum solutum) i stosuje się w postaci okładów. Nie rozcieńczona nalewka powoduje silnie zaczerwienie skóry oraz tworzenie się pęcherzy. Błona śluzowa reaguje jeszcze silniej.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Teresa Wielgosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat; E. Lamer- Zarawska i in. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL. Warszawa; Matthew Biggs i in. - Wielka księga warzyw, ziół i owoców. Wydawnictwo Bellona. Warszawa