Działanie lecznicze ziół zależy do występowania w nim substancji czynnych. Zawartość tych substancji uzależniona jest od sposobu zbioru, suszenia i przechowywania ziół, przy tym jest ona różna w zależności od pory roku, a nawet od pory dnia. Rośliny olejkowe np. mają największą zawartość olejków w godzinach od 10 do 15. Z tych względów trzeba ściśle przestrzegać zasad zbioru i przygotowania surowca.

Przede wszystkim zbierający powinien dokładnie zapoznać się ze szczegółowym opisem botanicznym zbieranych ziół, aby można je odróżnić i poznać te części rośliny, które mają znaczenie terapeutyczne i które będą zbierane jako surowiec do użytku leczniczego, a także odszukać specjalne zalecenia dotyczące zbioru, suszenia czy przechowywania.

Zbiorem i obróbką ziół może zajmować się człowiek zdrowy, choroby zakaźne mogłyby być przeniesione za pośrednictwem surowca na osobę leczącą się. Należy też przestrzegać warunków bezwzględnej czystości. Są to przecież surowce, z których przyrządza się leki dla ludzi chorych. Zioła zbiera się w dni pogodne, bezdeszczowe, po obeschnięciu rannej rosy lub przed rosą wieczorną. Rośliny zbierane w dni dżdżyste lub mokre od rosy szybko gniją, czernieją i bardzo trudną schną (B. Kuźnicka i in).

Rodzaje surowców wg. Ożarowskiego

Korę (Cortex) zbiera się zwykle wczesną wiosną, kiedy można ją łatwo zdjąć z drewna. W naszych bowiem warunkach klimatycznych w okresie wiosennym rozpoczyna się intensywny wzrost roślin i między korą a drewnem powstaje warstwa młodych, cienkościennych komórek twórczych, luźno z nimi złączona, co ułatwia oderwanie kory. Termin zbioru zależy w tym przypadku od rozpoczęcia wegetacji przez poszczególne gatunki roślin. Najwcześniej można u nas zdejmować korę wierzby, a najpóźniej korę dębu.

Korę zbiera się z gałązek młodych, od 2- do 4-letnich, zdrowych, gładkich, wyłącznie z gałęzi ściętych. Kora z gałązek starszych jest z reguły uboższa w związki czynne. Do zdejmowania kory używa się noży ze stali nierdzewnej, gdyż garbniki zawarte w korze reagują z żelazem stali zwykłej, powodując ciemne zabarwienie surowca. Nie zbiera się kory przez zestrugiwanie jej nożem, ponieważ otrzymywany surowiec zanieczyszczony jest drewnem.

Korzenie (Radix) i kłącze (Rhizoma) zbiera się w okresie spoczynku, już po utracie części nadziemnych, kiedy w organach podziemnych rośliny zgromadziły największą ilość związków czynnych, najczęściej późną jesienią lub zimą, o ile pozwalają na to warunki atmosferyczne. Można też zbierać je bardzo wczesną wiosną, zanim rośliny zaczną wypuszczać nowe pędy, gdyż później zawartość składników czynnych zaczyna się wyraźnie zmniejszać. Czasem, jak w przypadku kozłka, zbiera się korzenie i kłącza wiosną przed okresem zakwitania, ponieważ wtedy właśnie zawartość związków czynnych jest największa.

Kwiat (Flos), koszyczek (Anthodium) i kwiatostan (Inflorescentia), należy zbierać w początkach zakwitania, czasem, jak w przypadku dziewanny w pełni kwitnienia, kiedy kwiaty są w początkowym stadium przekwitania i korony łatwo dają się odrywać. Nigdy jednak nie zrywa się kwiatów już przekwitłych. Zdejmuje się kwiaty bardzo delikatnie i układa lekko w koszykach, gdyż zgniecione łatwo ciemnieją i tracą wartość.

Ziele (Herba) zbiera się przeważnie w okresie, kiedy roślina rozpoczyna kwitnienie, gdyż wszystkie jej części zawierają wówczas najwięcej związków czynnych. Ponadto łodyga nie jest wtedy jeszcze zdrewniała i daje się wykorzystać na równi z liśćmi. Czasem jak w przypadku lobelii, zbiera się ziele w okresie przekwitania i owocowania. Zasada powyższa nie odnosi się do skrzypu, ponieważ roślina ta nigdy kwiatów nie wytwarza.

Owoce (Fructus) soczyste zbiera się do suszenia dojrzałe, gdy mają już prawidłową barwę, ale są jeszcze jędrne i twardawe. Owoce przejrzałe sklejają się w czasie suszenia i dają surowiec niepełnowartościowy. Można stosować je tylko do natychmiastowego przerobu w stanie świeżym, np. na syrop.

Owoce suche oraz nasiona (Semen) należy zbierać, kiedy już dojrzewają, ale się jeszcze nie osypują. W przypadku owoców i nasion nierównomiernie dojrzewających i osypujących się nie należy czekać na dojrzewanie wszystkich, lecz zbierać, kiedy dojrzała większość owoców lub nasion. Najczęściej ścian się całe łodygi z owocostanami, suszy na wolnym powietrzu i omłaca.

Pączki (Gemmae) zbiera się pod koniec zimy lub bardzo wczesną wiosną, kiedy zaznaczają się w nich pewne procesy wzrostowe, przejawiające się pęcznieniem, ale gdy one jeszcze nie pękają.

Okres suszenia powinien być możliwie najkrótszy, gdyż w czasie więdnięcia następuje powolny rozkład związków czynnych. Z tego powodu części nadziemne roślin powinny być w momencie zbioru suche. Nie należy ich zbierać w dni deszczowe, lecz w czasie słonecznej pogody- dopiero po dokładnym obeschnięciu rosy i przed jej wieczornym opadnięciem. Tylko niektóre surowce łatwo obsypujące się, jak zarodniki widłaka lub owoc kminku, należy zbierać z rosą rano i wieczorem bądź w dni pochmurne.

Mniej wrażliwe na wilgoć są części podziemne roślin, jak korzenie i kłącza, można je więc zbierać nawet w dni deszczowe, ale tylko wtedy, gdy maja być suszone w suszarniach ogrzewanych.

Nie należy nigdy zbierać roślin leczniczych w miejscach skażonych, wzdłuż dróg, na nasypach kolejowych i w pobliżu zakładów przemysłowych, ponieważ zawierają one szkodliwe związki ołowiu lub inne substancje emitowane w powietrze ze spalinami.

Zebrany surowiec sortuje się niezwłocznie, odrzuca zanieczyszczenia i okazy z objawami chorobowymi, uszkodzone przez szkodniki, fragmenty zbrunatniałe, zdrewniałe usychające lub już obumarłe. Korzenie i kłącza otrząsa się z resztek ziemi i piasku, następnie szybko myje w wodzie bieżącej, osusza w przewiewie rozłożone cienką warstwą i odrzuca wszelkie niepotrzebne części, jak resztki łodyg. Niektóre koruje się przed suszeniem nierdzewnym nożem, np. korzeń lukrecji. Grubsze korzenie tnie się podłużnie dla ułatwienia suszenia i niezwłocznie rozkłada się w suszarni na półkach.

Części nadziemne roślin, jak liście, kwiaty i ziele, zbierane w okresie wiosenno-letnim podczas suchej i ciepłej pogody, suszy się przeważnie w warunkach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych, rozłożone cienką warstwą na półkach pokrytych papierem. Unika się bezpośredniego dostępu światła słonecznego, które niszczy barwniki i związki czynne surowca. Szczególnie wrażliwe są kwiaty, liście i ziela. Można natomiast suszyć na świetle korzenie, kory i kłącza.

Niektóre kwiaty, np. chabru, liście bobrka czy ziele konwalii, trudno wysychają w warunkach naturalnych i wymagają suszarni ogrzewanej. Konieczna jest ona również do suszenia wszelkich surowców zbieranych latem w czasie pogody ziemnej i deszczowej.

Surowce soczyste, jak owoce borówki czernicy, maliny, bzu czarnego wymagają suszarni ogrzewanej. Również korzenie i kłącza zbierane późną jesienią lub wczesną wiosna, w okresie wilgotnym i chłodnym, oraz surowce zbierane zimą, jak ziele jemioły, należy suszyć w suszarni ogrzewanej. Temperatura stosowana w suszarniach ogrzewanych wynosi 30-60ºC. Przy surowcach zawierających olejki eteryczne nie należy przekraczać 35ºC. Dla przyspieszenie suszenia niezbędny jest przewiew powietrza, który jednak przy surowcach olejkowych nie powinien być zbyt silny.

Należy pamiętać, że w czasie suszenia nie wszystkie części surowca wysychają równomiernie. W zielu długo pozostają wilgotne łodygi, a liściach ogonki. Takie niedokładne wysuszone elementy łatwo pleśnieją w czasie przechowywania i powodują zniszczenie surowca.

Wysuszony surowiec przechowuje się w szczelnych opakowaniach papierowych lub płóciennych, blaszankach albo słoikach szklanych w miejscach suchych i możliwe chłodnych, zabezpieczone przed dostępem światła. Niektóre surowce, zwłaszcza korzenie i kłącza, należy chronić przed owadami oraz gryzoniami. Te ostatnie lubią szczególnie owoc anyżu. Korzeń waleriany natomiast stanowi przynętę dla kotów.

Większość surowców zielarskich należy wymieniać corocznie. Jednym z wyjątków jest kora kruszyny, która nadaje się do użytku dopiero po rocznym okresie przechowywania, gdyż w przeciwnym razie działa wymiotnie.

Przetwory z surowców zielarskich

Alkoholatury- otrzymujemy przez wytrawienie świeżego surowca roślinnego 70% etanolem, po uprzedniej stabilizacji surowca (unieczynnieniu parami wrzącego alkoholu enzymów mogących powodować rozkład substancji czynnych. Maja one postać płynnych leków. Stosuje się je zgodnie z zaleceniami odnoszącymi się do farmakologicznego działanie surowców, z których zostały wykonane.

Nalewka- otrzymywana przez wytrawienie suchego surowca roślinnego przepisanym rozpuszczalnikiem (zazwyczaj 70% alkoholem etylowym) w ściśle określony stosunku wagowym rozpuszczalnika do surowca. Nalewki są postaciami leku długo zdatny do użytku.

Wyciągi suche- zawierają mniej niż 10% wody. Otrzymywane są najczęściej przez zagęszczenie płynów wyciągowych w temperaturze 50°C, pod zmniejszony ciśnieniem ( w celu uniknięcia rozkładu substancji czynnych) lub w suszarni rozpyłowej. W postaci wyciągów suchych sporządzana jest większość silnie działających leków roślinnych. Są to preparaty standaryzowane. W celu uzyskania wyciągu suchego o przepisanej zawartości substancji czynnej stosuje dodaje się wypełniacze: skrobie pszeniczna, cukier mlekowy lub sacharozę (E. Lamer Zarańska)

Wciągi płynne- w 1 g zawierają związki farmakologiczne czynne z 1 g surowca roślinnego. Otrzymuje się je przez prekolacje. Dawniej używane były też wyciągi gęste, zawierające 28-30% wody. Obecnie rzadziej są stosowane (E. Lamer Zarańska).

Maceraty- otrzymujemy je przez wytrawianie surowców wodą o temperaturze pokojowej przez około 30 min. Maceraty wykonuje się najczęściej z surowców śluzowych. Maceracja jest metodą również polegającą na zalaniu surowca przepisanym rozpuszczalnikiem (zwykle 70% etanolem) i pozostawionym w temperaturze pokojowej na 7 dni, a następnie odsączeniu i wyciśnięciu w prasie.

Octy- nazywamy tak wyciągi z surowców roślinnych sporządzone przy użyciu wodnych roztworów kwasu octowego. Dawniej były powszechnie stosowaną formą leków do użytku zewnętrznego (T. Wielgosz).

Napary - płynne, świeżo sporządzane wciągi wodne, otrzymywane przez zalanie rozdrobnionego surowca lub mieszanki ziołowej określoną ilością gorącej wody, następnie ostawiamy napar na 30 min i odcedzamy. Płyn można uzupełnić wrzątkiem, którym przemywa się surowiec. Napary stosujemy bezpośrednio po przyrządzeniu

Miody- właściwie są to syropy przyrządzone z miodu, wody i cukru. Należy je przechowywać w szklanych szczelnie zamkniętych naczyniach (T. Wielgosz).

Odwary to wodne wyciągi wykonane z surowców o twardej konsystencji, takich jak kora czy korzenia. Otrzymuje się przez ogrzewanie rozdrobnionego surowca lub mieszanki ziołowej z określoną ilością wody i utrzymywanie ich w stanie wrzenia do 30 min. Odwar jest gotowy do spożycia zaraz po przyrządzeniu, ale ma krótką trwałość.

Okłady- zalecane są jako środki o miejscowym działaniu przeciw zapalnym i ściągającym. Wykonujemy je z kilku warstw tkaniny nasyconej roztworem zawierającym środek leczniczy, np. wyciągiem z ziół.

Źródło: Barabara Kuźnicka, Maria Dziak- Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność. PZWL; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL; Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ; Teresa Wilegosz. Zioła z apteki natury. Wydawnictwo Publicat .