Niedobór witaminy A, podobnie jak w innych błonach śluzowych, tak i w błonie śluzowej jamy ust, może wywołać nadmierne rogowacenie. Może też dojść do przerostu dziąseł — zmiany takie wykazano doświadczalnie u zwierząt.

Niedobór witaminy B₁ nie wywołuje znamiennych objawów, ale zwiększa wrażliwość tkanek jamy ust na działanie czynników szkodliwych. Weisenberger (1941) spostrzegł u osób z niedoborem witaminy B₁ występowanie pęcherzyków na błonie śluzowej jamy ustnej. Zmiany te ustępowały po podaniu tiaminy.

Charakterystyczne zmiany kliniczne rozwijają się w tkankach jamy ustnej w przypadkach niedoboru witaminy B₂. Na zmiany te pierwsi zwrócili uwagę Sebrełi i Butler w r. 1939. W tych razach dochodzi w zewnętrznych częściach jamy ustnej do przekrwienia i obrzmienia, wargi łuszczą się i pękają, a w kącikach ust tworzą się drobne pęknięcia błony śluzowej (zajady). Język jest ciemnoczerwony, bolesny, powiększony, brodawki grzybowate są obrzmiałe. W późniejszych okresach działa w tych przypadkach witamina B₂. Jednakże Machella i Donald w podobnym obrazie klinicznym uzyskali dobry skutek leczniczy podając witaminę B₆ lub drożdże, podczas gdy sama ryboflawina była bezskuteczna. W innych znów przypadkach zapalenie czerwieni warg i języka leczyło się podaniem witaminy PP lub kwasu pantotenowego.
Również w niedokrwistości złośliwej i w zespole Plummer-Vinsona występować mogą podobne zmiany.

W niedoborze witaminy B₅ (Mueller i Vieter, 1950) występowały zmiany zapalne czerwieni warg, jamy ust i języka, podobnie jak przy niedoborze witaminy B₂, ale leczniczo działała tylko witamina B_6.

Dziś wiemy, że niedobór wielu składników zespołu witaminy B, podobnie jak i niedobór żelaza, może wywołać zapalenie języka, jamy ust, czerwieni warg, błony śluzowej gardła, żołądka. Objawy te mają zapewne wspólny punkt zaczepienia w łańcuchu reakcji enzymatycznych, które związane są z przemianą i odnową szybko mnożących się komórek.

Ta szybka odbudowa komórkowa jest wspólna dla tkanek błony śluzowej przewodu pokarmowego i dla komórek krwi. I tu być może trzeba szukać częściowego choćby wytłumaczenia, dlaczego objawy ze strony krwi i przewodu pokarmowego często występują łącznie.

W ostrej postaci niedoboru witaminy PP brodawki grzybowate ulegają przekrwieniu i obrzmieniu. Najpierw zajęte są koniuszek i boczne części języka — w dalszych okresach powierzchnia języka staje się zanikowa. Równocześnie zajęte są i inne części jamy ust — pojawia się obrzmienie okolicy przewodu Stenona, w błonie śluzowej jamy ust ukazują się ogniska owrzodzeń pokryte szarawymi błonami. W ogniskach tych stwierdza się obecność pałeczek Vincenta. Wargi są często obrzmiałe i bolesne. Podawanie amidu kwasu nikotynowego daje szybko wyleczenie. W ciągu 7—14 dni zmiany goją się, a pałeczki Vincenta znikają bez żadnego innego leczenia.

W przypadkach przewlekłych niedobór witaminy PP powoduje zanik brodawek języka, jego zmniejszenie i zbruzdowacenie.

Sydenstricker opisał typ języka geograficznego u osób otrzymujących dietę z niedoborem biotyny. Zmiany te ustępowały po podaniu małych dawek tej witaminy.

Niedobór witaminy C powoduje zmiany w jamie ustnej dopiero po dłuższym okresie czasu. Obecnie stanowczo zbyt pochopnie wiążemy rozmaite zmiany dziąseł i błony śluzowej jamy usnej z niedoborem witaminy C. Crandon spostrzegł pierwsze zmiany w jamie ustnej u ochotników dopiero po 6 miesiącach odżywiania niedoborowego w witaminę C.

Rozpoznawanie stanu zapalnego dziąseł wskutek niedoboru witaminy C jest pospolite, ale należy pamiętać, że wiele czynników wiedzie do zmian w dziąsłach i witaminy tworzą tu tylko jedna z grup przyczynowych. Zła higiena jamy ust, urazy mechaniczne, zakażenia, zatrucia metalami ciężkimi itp. czynniki muszą tu być również brane pod uwagę.

Rozpoznawanie „gnilcowego zapalenia dziąseł przy braku innych objawów niedoboru witaminy C nie powinno mieć miejsca. Pomimo tego podawanie witaminy C w zapaleniach dziąseł o innej etiologii niż niedobór kwasu askorbinowego może wywrzeć wpływ korzystny na przebieg schorzenia na drodze działania farmakologicznego.

Dla budowy i rozwoju zębów ważne znaczenie mają witaminy. Tkanki zębów pochodzą z dwu ognisk zarodkowych — ektodermy i mezodermy. Szkliwo zębów pochodzi z ektodermy i podobnie jak inne tkanki pochodzące z tego listka zarodkowego (skóra, rogówka) jest wrażliwa na niedobór witaminy A. W niedoborze witaminy A powstające szkliwo jest mniej wartościowe, a powierzchnia jego posiada drobne zagłębienia. Prawidłowy dowóz witaminy A ma znaczenie zwłaszcza w okresie tworzenia się zawiązków zębów mlecznych i stałych. Dlatego podaż witaminy A jest konieczna dla prawidłowego wytwarzania się zębów. Podawanie witaminy A matkom w późniejszym okresie ciąży (np. po piątym miesiącu) nie wyrównuje już skutków niedoboru, jeśli chodzi o rozwój zębów.

Tworzenie się zawiązków zębów mlecznych rozpoczyna się w drugim miesiącu życia płodowego, w piątym miesiącu rozpoczyna się odkładanie soli wapnia w pierwszych 12 zawiązkach zębowych, w pozostałych miesiąc później.

U zwierząt pozostających na diecie z niedoborem witaminy A tworzenie emalii zębowej jest wadliwe, wyrzynanie zębów jest opóźnione, zęby są białe, kruche. W niedoborze witaminy A dochodzi również do epidermizacji warg, utraty połysku i zmętnienia błony śluzowej jamy ust, rogowacenia i szybkiego złuszczania się nabłonka dziąseł.

Zębina pochodzi z mezodermy i do prawidłowego rozwoju potrzebuje witaminy C. Obecność witaminy C warunkuje działalność odontoblastów. Niedobór witaminy C powoduje zanik miazgi zęba.

Do powstawania szkliwa i zębiny potrzeba ponadto witaminy D, gdyż powstawaniu tych tkanek towarzyszą procesy wapnienia. Hipowitaminoza D u dzieci sprzyja powstawaniu hipoplastycznego uzębienia i rozwojowi próchnicy w zębach stałych. Wyrzynanie uzębienia mlecznego i stałego jest opóźnione w niedoborze witaminy D. W krzywicy może dojść do zniekształcenia szczęk. Witaminy maja również wpływ na rozwój próchnicy zębów
Mellanby w swoich doświadczeniach na szczeniętach otrzymał dobre i wadliwe uzębienie, podatne na rozwój próchnicy za pomocą zmian w diecie w okresie rozwoju zębów. Największe znaczenie dla rozwoju pełnowartościowego uzębienia miały witaminy A i D oraz optymalny dowóz wapnia i fosforu.

Próchnica zębów jest jednak schorzeniem, w którego powstawaniu grają rolę najrozmaitsze czynniki. Jednym z tych czynników jest zawartość w pożywieniu łatwo fermentujących pod wpływem flory bakteryjnej jamy ustnej węglowodanów. Istnieje wiele prac (Boyd, Jay, Handley, Bunting) wskazujących na wyraźny związek pomiędzy wzrostem spożycia cukru i wzrostem częstości próchnicy. Fermentacja węglowodanowa powoduje zakwaszenie środowiska, które sprzyja odwapnieniu zębów. Z kwasów organicznych, powstających w okresie fermentacji, najobficiej wytwarza się kwas mlekowy.

Ważną rolę w powstawaniu próchnicy zębów gra fluor. Na podstawie licznych spostrzeżeń przekonano się, że pewna optymalna zawartość fluoru w wodzie do picia chroni w znacznym stopniu przed rozwojem próchnicy. Woda do picia, w której poziom fluoru wynosi 1,0—1,2 mg na litr, stanowi ważny czynnik zapobiegawczy przeciw próchnicy, zwłaszcza, jeśli równocześnie dowóz łatwo fermentujących węglowodanów jest umiarkowany.

W powstawaniu próchnicy mogą też brać udział różne czynniki, naruszające równowagę procesów przemiany materii w organizmie. Pośrednią przyczyną może być zwiększenie zapotrzebowania organizmu na białko i witaminy zespołu B (nadtarczyczność, stany gorączkowe, alkoholizm, nadmiar węglowodanów). Niedobór białka wiedzie również do obniżenia poziom wapnia i fosforu we krwi i narusza ich wzajemną fizjologiczną równowagę.
Jakkolwiek w powstawaniu próchnicy rolę grają rozmaite czynniki, to jednakże właściwe odżywianie z odpowiednią zawartością witamin ma tu ważne znaczenie.

Podawanie pożywienia zawierającego dostateczną ilość wapnia, fosforu, fluoru, ciał białkowych i witamin opóźnia lub zapobiega rozwojowi próchnicy. Ryby, mięso, jaja, produkty mleczne, chleb razowy wywierają działanie przeciwpróchnicze. Podobne działanie wywiera podawanie zielonych warzyw, owoców, podawanie tranu, umiarkowane przebywanie na słońcu. Witaminy i hormony wywierają wpływ na regulację przemiany mineralnej w ustroju — wpływ ten ma szczególne znaczenie w okresie rozwoju zębów.Witaminy znajdują zastosowanie w leczeniu zapaleń dziąseł.

W przypadkach wrzodziejącego zapalenia dziąseł dochodzi do zaniku brodawek między zębowych, okoliczne węzły chłonne ulegają powiększeniu, a na powierzchniach uległych owrzodzeniu spotykamy krętki i bakterie wrzecionowate. Przypuszczamy, że brak zespołu witamin B, zwłaszcza witaminy PP, obniża odporność błony śluzowej jamy ustnej, co ułatwia rozwój i działalność bakterii beztlenowych.

Wilenski (1942) stwierdził u chorych na zapalenie dziąseł i jamy ustnej niedobór witaminy C, przy czym niedobór ten był proporcjonalny do nasilenia się zmian chorobowych, największy w postaciach wrzodziejących. Wilenski w czasie stosowania leczenia miejscowego podawał swym chorym po 300 mg witaminy C dziennie i stwierdził wówczas szybsze gojenie się zmian.
Wielu autorów zaleca również stosowanie witaminy C w przyzębicy. Jakkolwiek rolę usposabiającą odgrywa tu wiele czynników, to jednak hipowitaminoza C zdaje się również odgrywać pewną rolę w powstawaniu i rozwoju przyzębicy. U osób z przyzębicą stwierdza się często niski poziom witaminy C w surowicy krwi. Niedobór witaminy C wiedzie do upośledzenia tworzenia się kolagenu w tkankach otaczających ząb.

Wilenski (1947) podawał chorym na przyzębicę 200 mg witaminy C. Na 68 chorych z rozchwianiem zębów pierwszego stopnia zmiany ustąpiły całkowicie w 13, a poprawa nastąpiła w 33 przypadkach. Jeśli sprawa wkraczała w okres II—III, to poprawy nie osiągano.

Podawanie witaminy C może sprowadzić pewną poprawę w przyzębicy, usunąć niektóre objawy, ale nie może spowodować uleczenia choroby, gdzie rolę przyczynową gra wiele czynników biochemicznych i chemicznych.

W opryszczce wargowej istnieje również obniżona odporność tkankowa — niedobór witamin sprzyja powstawaniu opryszczki. Oprócz zasadniczego leczenia poleca się również podawanie witamin grupy B (np. wit. B₆ — 5 mg, wit. B₂ — 5 mg, wit. PP — 50 mg). Witamina B₁ bywa niekiedy używana dla łagodzenia bólów po wyrwaniu zębów (50—100 mg domięśniowo).

Kwas pantotenowy był stosowany w leczeniu zapaleń języka, opryszczki wargowej, witamina E w chorobach przyzębia. Witamina D daje dobre wyniki w leczeniu tocznia błony śluzowej jamy ust.

Interesujące są zwłaszcza dane osiągane w leczeniu witaminą E chorób przyzębia. Witamina E pobudza działalność przedniego płata przysadki, która poprzez hormony gonadotropowe i kortykotropowy powoduje wydzielanie estrogenów i hormonów kory nadnercza, które zwiększają ukrwienie w obrębie naczyń włosowatych.

Witamina E łącznie z witaminą C hamuje również działanie hialuronidazy zaczynu rozkładającego kwas hialuronowy. Kwas ten jest zasadniczym składnikiem podstawowej tkanki łącznej. Witamina E hamuje wytwarzanie hialuronidazy, produkowanej przez bakterie i polepsza ukrwienie przyzębia. Średnie stosowane w tych razach dawki wynoszą 30 mg 2—3 razy tyg. domięśniowo przez okres 3 tyg.

Następnie podaje się przez 2—3 tyg. 100 mg doustnie w tabletkach. W dziedzinie stomatologii witaminy odgrywają rolę w tworzeniu się twardych tkanek zęba, mają pewne znaczenie w zapobieganiu próchnicy, działają leczniczo w zapaleniach błony śluzowej dziąseł jamy ust, krwawieniach z dziąseł, wzmacniają aparat utrzymujący ząb.