Witaminy B₆ to grupa rozpuszczalnych w wodzie związków, do których zaliczamy pirydoksynę, pirydaksaminę oraz pirydoksal. Obejmuje związki pochodne metylopirydyny wykazujące działanie biologiczne pirydoksyny. Czynne biologiczne związki występują w tkankach w formie estrów fosforanowych. W tej formie wchodzą w skład równych układów enzymatymatycznych, m.in. transaminaz, dekarboksylaz, dezaminaz, aminooksydaz, fosforylazy glikogenu.

Zapasy ustrojowe witaminy B₆ wynoszą 40-250 mg, a okres jej półtrwania – 33 dni. Największe ilości witaminy B₆ (około 80%) znajdują się w mięśniach, 10% w wątrobie  oraz 10% w innych tkankach. Prawie połowa witaminy B₆ jest metabolizowana do kwasu 4-pirydoksynowego, który jest wydalany u mężczyzn w ilości 0,5-1,2 mg dziennie(2,73-6,5 μmol), u kobiet 0,4-1,1 mg dziennie (2,2-6,0 μmol)

Fosforan pirydoksalu jest związany w tkankach z różnymi białkami a w surowicy – głownie z albuminą. W osoczu krwi poszczególne związki witaminy B₆ występują w róznych proporcjach. Przyjmuje się, że o właściwej zawartości witaminy B₆ we krwi świadczy zawartość 5-fosforanu pirydoksalu w osoczu <30 nmol/l, całkowitej witaminy B₆ we krwi < 1,25, a aminotransferazy asparaginowej <1,80 (J. Gawęcki PWN)

Witamina B₆ wchłania się szybko w proksymalnej części jelita cienkiego w wyniku biernej dyfuzji, po czym w ciągu godziny 80% doustnej dawki osiąga wątrobę. W przewodzie pokarmowym estry fosforanowe ulegają defosforylizacji, a następnie w wątrobie i tkankach ponownie są fosforylizowane. Do wewnątrzustrojowych przemian witaminy B₆ niezbędna jest obecność ryboflawiny i niacyny (J. Gawęcki PWN)

Wiadomości ogólne

Choć witamina B₆ bierze udział w procesach rozkładu i syntezy węglowodanów i tłuszczów, jej główna funkcja wiąże się z białkiem i jego składnikami aminokwasowymi. Za jej pomocą organizm przekształca jedne aminokwasy w drugie, węglowodany w aminokwasy, aminokwasy w węglowodany lub tłuszcze, w celu magazynowania energii, przez co witamina ta odgrywa kluczową rolę w tworzeniu się wszelkich substancji białkowych, w tym hormonów, hemoglobiny, związków odpowiedzialnych za pracę systemu nerwowego (na przykład serotoniny) oraz enzymów, które są katalizatorami wszystkich procesów zachodzących w organizmie.

Witamina B₆ pełni także określoną rolę w metabolizmie węglowodanów złożonych, stanowiąc koenzym fosforylazy glikogenu oraz tłuszczów, uczestniczących m.in. w reakcjach związanych z wydłużaniem łańcuchów węglowych kwasów tłuszczowych, np. w przemianie kwasu linolowego w kwas arachidonowy. Wobec czego witamina B₆ jest niezbędna do przekształcania jednych tłuszczów w inne oraz tworzenia prostaglandyn – hormonopodobnych substancji, które regulują takie procesy, jak ciśnienie krwi, skurcze mięśni i praca serca. Odgrywa również ważną role w tworzeniu i właściwym funkcjonowaniu  układu nerwowego. Tak wiec jest nieodzowna do regulacji procesów myślowych i samopoczucia.

W razie niedoboru witaminy B₆ u szczurów rozwija się akrodynia, cechująca się wysiękowym zapaleniem i obrzmieniem nóg, uszu i nozdrzy, podobnie nienasyconych kwasów tłuszczowych. U psów przy braku pirydoksyny powstaje niedokrwistość. Nowsze badania wykazały, że niedobór pirydoksyny u szczurów, psów i świń powoduje powstawanie drgawek epileptoidalnych.

Doświadczenia na ludziach- wolontariuszach, trwające 54 dni, wykazały, że diety pozbawione witaminy B₆, nie powodują żadnych objawów chorobowych. Być może okres badań był zbyt krótki. Pirydoksyna jest syntetyzowana w przewodzie pokarmowym człowieka przez drobnoustroje, gdyż przy podawaniu jej w pożywieniu w ilości 0,78 mg dziennie wydalanie wynosiło 3,5 mg, wiec było kilka razy większe niż dowóz. Z tych względów istnieją trudności w określaniu zapotrzebowania człowieka na ten składnik pokarmowy. Za pomocą związków o działaniu antagonistycznym do pirydoksyny, a przede wszystkim dezoksypirydoksyny, wywołano u ludzi bardzo różnorodne awitaminozy B₆. U jednych osobników powstawały one już po 5 dniach podawania 50-500 mg tego związku, a u innych dopiero po upływie dłuższego okresu czasu. Niektórzy pacjenci nie reagowali żadnymi widocznymi objawami, nawet po upływie 1 roku.

Na ogół objawy niedoboru występowały łatwiej u osobników otrzymujących dietę ubogą w witaminy grupy B niż pełnowartościową. Do najczęściej występujących objawów wywoływanych za pomocą dezoksypirydoksyny należały:

1)      łojotokowe zapalenie skóry twarzy, szczególnie w okolicy powiek, brwi i kątów ust.

2)      zapalenia skóry ciała z łuszczeniem i odkładaniem barwnika (podobnie jak w pelagrze)

3)      zapalenie języka (podobnie jak w pelagrze)

4)      zapalenie spojówek i kątów ust podobnie jak w aryboflawinozie

5)      zaburzenia czucia w postaci drętwienia , mrowienia rąk i stóp

6)      wzmożenie odruchów

7)      zapalenie wielu nerwów

8)      palenie i pieczenie stóp (ustępujące najpóźniej w czasie leczenia pirydoksyną)

Chorzy z powyższymi objawami reagowali bardzo szybko na podawanie pirydoksyny; objawy podmiotowe i przedmiotowe ustępowały już po 3-8 dniach. Nie stwierdzono większych różnic w skuteczności pirydoksyny zależnie od jej wprowadzania drogą doustnie czy pozajelitowo. Wchłaniane przez skórę było także dobre.

Należy tu podkreślić, ż wśród objawów wywołanych za pomocą dezoksypirydoksyny były i takie, które uważano dotąd za patognomoniczne dla innych awitaminoz bp.:

a)      łojotokowe zapalnie skóry oraz zapalenie kącików ust – dla awitaminozy B₂

b)      zapalenie języka – dla pelagry

c)      „zapalenie” wielu nerwów dla beri- beri

Wynika stąd, że poprzednio opisywane obrazy kliniczne awitaminoz powstawały prawdopodobnie na skutek równoczesnego niedoboru kilku witamin z grupy B. To wyjaśnia dlaczego wielu badaczy stwierdzało, że w niektórych przypadkach tych awitaminoz czyste preparaty tiaminy, ryboflawiny lub kwasu nikotynowego były nie dość skuteczne.

Z powyższych badań wyciągnąć można wniosek, że witamina B₆ jest niezbędna dla człowieka i że jej niedobory mogą występować u ludzi, choć ich objawy trudno odróżnić od objawów innych awitaminoz z grupy B. Należy tu dodać, że pirydoksyna w dużych dawkach może wywierać działanie toksyczne; u szczura 4-6 g/kg ciężaru powoduje śmierć

Astma. Przyjmowanie witaminy B₆ może wspomagać leczenie astmy. U wielu astmatyków przyjmujących dodatkowe dawki tej witaminy zanotowano spadek intensywności objawów chorobowych. U chorych na astmę gospodarka witaminowa może ulec zachwianiu, co powoduje zwiększone zapotrzebowanie na witaminę. Dodatkowe dawki witaminy B₆ łagodzą skutki uboczne działania teofiliny, leku przeciwastmatycznego stosowanego u dzieci.  

Zachowanie. Właściwy poziom witaminy B₆ w pożywieniu  zapewnia prawidłowy rozwój i funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Nawet nieznaczny jej niedobór prowadzi do zachwiania funkcji enzymów odpowiedzialnych za działanie substancji chemicznych układu nerwowego, m.in. serotoniny, dopaminy i kwasu gamma-aminomasłowego – regulujących zachowanie. Brak witaminy B₆ powoduje, że toksyczne produkty rozpadu tych substancji gromadzą się i drażnią komórki nerwowe, co prowadzi do licznych schorzeń na tle nerwowym, od depresji do drgawek.

Ponadto zmiany nastroju i depresje, które uważa się za skutki uboczne przyjmowania takich leków, jak estrogeny, doustne środki antykoncepcyjne, oraz leki przeciwgruźlicze, mogą wynikać z zachwiania metabolizmu witaminy B₆ w organizmie i, co za tym idzie, doprowadzić do zmniejszenia produkcji serotoniny.

Zespół cieśni nadgarstka. Zespół cieśni nadgarstka jest neurologicznym schorzeniem nadgarstków i dłoni, które często wymaga leczenia chirurgicznego. Podawanie pacjentowi zwiększonych dawek witaminy B₆ pozwala uśmierzyć ból, zlikwidować zesztywnienia, a nawet uniknąć operacji.

Toksyczność leków. Witamina B₆ łagodzi skutki uboczne niektórych środków stosowanych przy leczeniu nowotworów. Można na przykład zmniejszyć toksyczne oddziaływanie winkrystyny, nie ograniczając jej skuteczności leczniczej, przez podawanie pacjentowi zwiększonych dawek witaminy B₆.

Odporność. Odpowiednia zawartość witaminy B₆ w pożywieniu wspomaga działanie układu obronnego organizmu; zwiększone dawki nie przynoszą żadnych dodatkowych efektów. Osoby starsze, które spożywają zbyt małe dawki tej witaminy, mogą być szczególnie podatne na zakażenia i choroby.
Nieżyty nerek. Witamina B₆ może wspomagać leczenie niektórych schorzeń nerek, takich jak nadmierne wydalanie kwasu szczawiowego z moczem, które prowadzi do powstania kamieni i uszkodzenia nerek. Podawanie witaminy B₆ zmniejsza wydalanie kwasu szczawiowego, a co za tym idzie, zapobiega tworzeniu się kamieni.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego. U niektórych kobiet zwiększanie spożycia witaminy B₆ może złagodzić objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego. U kobiet przyjmujących preparat witaminowy (25 do 200 mg dziennie) zanotowano złagodzenie takich objawów, jak depresja, drażliwość, napięcie, bolesność uciskowa piersi, obrzęki zatrzymanie płynów w organizmie), bóle głowy czy trądzik. Rola witaminy B₆ w leczeniu tej dolegliwości nie jest jeszcze do końca zbadana, o czym świadczy fakt, że taki sam skutek można osiągnąć, przyjmując placebo i cukrowy preparat obojętny farmakologicznie.

Niedobór

Ze względu na różnorakie funkcje, jakie pełni witamina B₆ w organizmie, objawy jej niedoboru są liczne, lecz trudne do sprecyzowania. Należą do nich depresja, wymioty, zmniejszona odporność na zakażenia i choroby, zapalenie skóry lub nerwów, niedokrwistość, kamica nerkowa, nudności i letarg. Niemowlęta, w których pokarmie brakuje witaminy  B₆, stają się drażliwe, a w przypadku ciężkiego niedoboru mogą wystąpić drgawki. Takie objawy mogą występować nie tylko na wskutek niedostatecznego spożycia witaminy, lecz również pod wpływem leku osłabiającego jej działanie, tak jak w przypadku izonizaydu – leku przeciwgruźliczego. Niedobór witaminy B₆ może również wiązać się z ryzykiem  zachorowania na nowotwory.

Zaniżone stężenie witaminy we krwi u kobiet ciężarnych może być wynikiem jej zużycia przez rozwijający się płód. Nudności i wymioty u kobiet w ciąży, jak również i depresja u kobiet przyjmujących doustne środki antykoncepcyjne, ustępują po zwiększeniu dziennego spożycia witaminy B₆. To samo dotyczy letargu i zmęczenia będącego wynikiem obniżonego stężenia witaminy B₆ we krwi.

Niedobór witaminy B₆ może być również skutkiem nadużywania alkoholu, który osłabia działanie wątroby, a przez to zakłóca metabolizm witaminy B₆ w organizmie. Również tytoń wpływa negatywnie na stężenie witaminy we krwi i może powodować jej niedobór. Dopiero po dwóch latach od chwili zaprzestania palenia sytuacja wraca do normy.

Niemowlęta, których organizm w wyniku wrodzonej wady nie może właściwie wykorzystywać witaminy, mogą być opóźnione umysłowo i cierpieć na nie kontrolowane drgawki. Leczenie sprowadza się do podawania dziecku dużych dawek witaminy B₆ pod nadzorem lekarza. Kurację te powinno się prowadzić już od pierwszych dni po urodzeniu. Obniżone spożycie witaminy B₆ może również prowadzić do powstawania cienkich, zniekształconych kości, nieprawidłowości w zapisie elektroencefalograficznym lub napadów padaczkowych.

Depresja. Ilość serotoniny produkowana przez komórki nerwowe jest wprost proporcjonalna do ilości witaminy B₆ i tryptofanu obecnych w mózgu. Liczne badania, zwłaszcza osób w podeszłym wieku, wykazują, że depresja ustępuje przy podawaniu pacjentom preparatu witaminowego. W wyniku badań przeprowadzonych na wydziale lekarskim Harvard Medical School i przez wyspecjalizowany ośrodek badań na Tufts University stwierdzono, że u więcej niż jednej czwartej badanych cierpiących na depresje występowały braki witamin B₆ i B₁₂. Oblicza się, że u 79% osób z depresją występuje niedobór witaminy B₆ gdy w przypadku innych chorób takie osoby stanowią jedynie 29% ogólnej liczby badanych.

Często tak niewielkie dawki witaminy jak 10 mg dziennie zmniejszają lub nawet likwidują objawy depresji, co jest wystarczającym dowodem, że to niedobór witaminy jest powodem schorzenia, a nie depresja pociąga za sobą obniżenie stężenia witaminy we krwi. Również depresję towarzyszącą napięciu przedmiesiączkowemu, menopauzie, a nawet depresję poporodową można skutecznie leczyć, podając pacjentkom zwiększenie dawki witaminowej.

Choroby serca. Choć u wielu osób po zawale wykryto niedobór witaminy B₆, nie wiadomo, czy jest on przyczyną, czy skutkiem zawału.
Niedostateczne spożycie witaminy B6 może się również przyczynić do rozwoju miażdżycy i podnosić ryzyko przedwczesnego rozwoju chorób serca. Niedoborowi towarzyszy podniesienie poziomu aminokwasy homocysteiny, co może być powodem występowania wymienionych schorzeń.

Zalecane dawki dzienne

Tabele zalecanego spożycia witaminy B₆ opierają się na dziennym spożyciu białka, tzn, iż dawki dla osoby dorosłej zostały podane przy założeniu, że dzienne spożycie białka wynosi 100 g. Stwierdzono, że niedobór witaminy B₆ rozwija się u osób spożywających diety wysokobiałkowe (80-160 g/dzień) niż u osób przebywających na diecie z niższa zawartością białka (30-50 g/dzień) oraz – że istnieje ścisła zależność miedzy zapotrzebowaniem na witaminą B₆, a spożyciem białka. Dlatego też normy zapotrzebowania na tę witaminę powinno się opierać na znajomości aktualnego spożycia białka w danym kraju. Kobiety stosujące doustne środki antykoncepcyjne, osoby narażone na promieniowanie, chorzy na serce oraz ludzie przyjmujący pewne leki, takie jak pochodne amfetaminy, chloropromazyna czy rezerpina, również powinni spożywać produkty bogate w tą witaminę. Grupami szczególnie narażonymi na niedobór witaminy B₆ są: młodzież, kobiety, osoby starsze, osoby na ścisłej diecie, alkoholicy oraz ludzie spożywający duże dawki tłuszczów i cukrów.

Źródła w pożywieniu

W produktach pochodzenia zwierzęcego występuje głównie pirydoksal i pirydoksamina, a w produktach roślinnych- pirydoksyna. Najbogatszymi źródłami witaminy B₆ są pokarmy wysokobiałkowe, takie produkty jak chude mięso, kiełki pszenicy, drożdże, drób, ryby, soja, fasola i groch oraz orzeszki ziemne. Nieco mniej witaminy B₆ zawierają banany, awokado, kapusta, kalafior, ziemniaki, pełnoziarnisty chleb i płatki śniadaniowe oraz suszone owoce. Należy zaznaczyć, że mąka traci w procesie oczyszczania i przetwarzania znaczną część witaminy B₆. Straty wynoszą nawet 70 procent, jeżeli produkt jest zamrażany bądź wylewamy wodę, w której był gotowany. Najbardziej oporna na działanie różnych procesów stosowanych w technologii żywności jest pirydoksyna

Toksyczność

Witamina B₆ jest jedną z nielicznych toksycznych witamin z grupy rozpuszczalnych w wodzie. Przyjmowana w dużych ilościach może być szkodliwa dla układu nerwowego. Dawki rzędu 2000 mg dziennie powodują uczucie mrowienia w dłoniach i stopach, brak koordynacji mięśni, niepewny chód i zwyrodnienia tkanki nerwowej. Mniejsze dawki, 200 mg dziennie, są szkodliwe wówczas, gdy przyjmuje się je przez dłuższy czas. Większość objawów hiperwitaminozy ustępuje wraz ze zmniejszeniem dawek witaminy. Niektóre uszkodzenia komórek nerwowych są jednak nieodwracalne. Duże dawki witaminy B₆ mogą ponadto ujemnie wpłynąć na obecność aminokwasów we krwi. Dawki stokrotnie przekraczające zalecenia bądź wyższe niż 200 mg dziennie powinno się zatem przyjmować jedynie z zalecenia i pod opieką lekarza.

Powiązania z innymi składnikami odżywczymi

•    Witamina B₆ do właściwego funkcjonowania (również przemiany tryptofanu w niacynę) potrzebuje witaminy B₂.
•    Z niedoborem witaminy B₆ wiąże się spadek przyswajania i obniżenia stężenia witaminy B₁₂ w wątrobie i krwi.
•    Niedobór witaminy C powoduje wzmożone wydalanie witaminy B₆ z moczem, niedobór zaś witaminy B₆ obniża stężenie witaminy C we krwi.
•    Niedobór witaminy B₆ wzmaga wydzielanie wapnia i magnezu oraz obniża przyswajanie miedzi.
•    Witamina B₆ bierze udział w dystrybucji, transporcie i metabolizmie selenu w organizmie

Źródło: A. Szczygieł-  Podstawy fizjologii żywienia PZWL. Warszawa ; J. Hasik- Dietetyka PZWL Warszawa; J. Hasik- Podstawy dietetyki PZWL Warszawa; Elizabeth Somer- Encyklopedia witamin i minerałów. Wydawnictwo Amber. Warszawa; J. Gawęcki- Żywienie człowieka. Podstawy nauki o zywieniu. PWN. Warszawa.