Kwasy foliowe to grupa rozpuszczalnych w wodzie substancji, które organizm wchłania przez jelito cienkie. Niewielkie ilości tej witaminy są przechowywane w wątrobie i innych tkankach. Nadmiar jest wydalany z moczem.

Kwas foliowy jest związkiem koloru żółtego, trudno rozpuszczalny w wodzie (10 mg na 1 ml wody), natomiast jego sól sodowa rozpuszcza się łatwo. Kwas foliowy jest również syntetyzowany przez bakterie jelitowe. Kwas foliowy stosunkowo łatwo się rozpada pod wpływem podwyższonej temperatury i światła słonecznego. Nawet wskutek stosowania zwykłych metod kulinarnych, zawartość tego kwasu obniża się dość znacznie

Należy podkreślić, że kwas foliowy posiada szereg związków pokrewnych. Nazwa kwasu foliowego odnosi się do kwasu pteroilojednoglutaminowego (PGA). Do związków o podobnym działaniu należą kwas pteroilodwuglutaminowy, pteroilotrójglutaminowy i pteroiloośmiotrójglutaminowy.

Rola w organizmie

Fizjologiczna aktywnością folacyny jest jej zredukowana pochodna- kwas 5,6,7,8- tetrahydroksyfolowy. Powstaje on w organizmie z kwasu folowego (i jego pochodnych) w reakcjach przebiegających z udziałem enzymu –reduktazy folanu.

Do głównych funkcji kwasu foliowego należą: zachowywanie kodu genetycznego komórek, regulacja podziałów komórkowych oraz przekazywanie cech dziedzicznych komórki poprzedniej - komórce następnej. Jest on ponadto konieczny do właściwego wzrostu funkcjonowania wszystkich komórek oraz do produkcji przekaźników nerwowych (na przykład serotoniny), które wpływają na samopoczucie, sen i apetyt.

Kwas foliowy jest niezbędny w pokarmie dla człowieka, małp i kurcząt. Psom i szczurom może wystarczyć synteza jelitowa, z wyjątkiem takich okoliczności, kiedy np. podaje się związki sulfoamidowe lub antagonistów kwasu foliowego.

W organizmie kwas foliowy przy udziale witaminy C zostaje przekształcony w postać czynna metabolicznie- w kwas folinowy. W tej postaci bierze on udział w działaniu układów enzymatycznych.

Kwas foliowy, względnie folinowy, bierze udział w następujących reakcjach:

1) w wytwarzaniu grup formolowych z glicyny oraz w tworzeniu seryny z formaldehydu i glicyny

2) w przenoszeniu grup metylowych

3) w tworzeniu histydyny, zasad purynowych i kwasów nukleinowych.

U zwierząt kwas foliowy jest konieczny do działalności niektórych hormonów. Przy niedoborze kwasu foliowego  estrogeny nie działają np. na jajowody kurcząt. Kwas ten jest konieczny do normalnego przebiegu ciąży u szczurzyc oraz dla zapobiegnięcia anomaliom rozwojowym.

Kwas folinowy jest niezbędny dla powstawania pierścieni purynowych i pirymidynowych, koniecznych dla powstawania kwasów nukleinowych.

W czasie przemiany histydyny powstaje kwas formiminoglutaminowy, który ulega następnie przemianie w kwas glutaminowy, jednakże dla tej reakcji potrzebna jest obecność kwasu folinowego.

Kwas foliowy działa leczniczo w niedokrwistościach nadbarliwych (niedokrwistość makrocystarna pokarmowa), w niedokrwistości w przebiegu ciąży, w sprue. Nie należy natomiast stosować go w chorobie Addisona- Biermera bez równoczesnego podawania witaminy B₁₂, w białaczkach, niedokrwistości aplastycznej, w niedokrwistościach z niedoboru żelaza.

Wiadomo, że podawanie kwasu foliowego w chorobie Addisona- Biermera może zaostrzyć lub wywołać zmiany zwyradniające korzonków rdzeniowych- prawdopodobnie przez wzmożenie zapotrzebowania na witaminę B₁₂ i pozbawienie tkanki nerwowej tego składnika

Uszkodzenie cewy nerwowej. Spożywanie przez kobiety w ciąży kwasu foliowego jest konieczne dla zapobiegania uszkodzenia cewy nerwowej u niemowląt. Uszkodzenia te powstają w pierwszych tygodniach po zapłodnieniu (często zanim matka się zorientuje, że jest w ciąży), kiedy to cewa, z której w przyszłości ma się wykształcić rdzeń kręgowy i mózg dziecka, nie zasklepia się. Jeżeli ta luka powstaje w rdzeniu, dziecko rodzi się z odsłoniętym fragmentem rdzenia lub, rzadziej, pokrytym tylko skórą. Takie zwyrodnienie nosi nazwę tylnego rozszczepu kręgosłupa. Jeżeli natomiast luka znajduje się w górnej części cewy, mózg nie wykształca się i niemowlę umiera w kilka godzin po urodzeniu.

Przyjmowanie kwasu foliowego w pożywieniu lub pod postacią preparatu w dawkach od 400 do 800 µg (kobiety, które wcześniej rodziły dzieci z uszkodzoną cewą nerwową, powinny przyjmować do 4 mg kwasu foliowego dziennie) obniża ryzyko występowania uszkodzeń nawet o 60% zwłaszcza jeśli następuje w pierwszych trzech miesiącach ciąży. Niektóre badania wykazują, że kuracja kwasem foliowym wpływa dodatnio także na wagę i rozwój noworodków.

Związki o działaniu antagonistycznym do kwasu foliowego

Z antagonistów kwasu foliowego najbardziej znane są: kwas4-aminopterooiloglutaminowy (aminopteryna) i metylowe pochodne kwasu pterooiloglutaminowego. podanie ich w małych dawkach powoduje objawy niedoboru kwasu foliowego, a w większych – nawet objawy zatrucia, (utratę apatytu, silne bóle przy połykaniu, utratę owłosienia, zanik szpiku z następującą niedokrwistością, leukopenią), Mechanizm działania antagonistów kwasu foliowego podobnie jak innych polega na tym, że wchodzą one w skład enzymów, z których są trudno wypierane przez właściwy składnik, kwas foliowy.

Związki o działaniu antagonistycznym do kwasu foliowego znalazły zastosowanie m.in. w leczeniu białaczek. Ich przedawkowanie wywołuje szereg objawów toksycznych, którym jednak słabo przeciwdziała kwas foliowy, a które można usunąć za pomocą kwasu folinowego

Niedobór

Niedobór kwasu foliowego hamuje procesy wzrostu i odbudowy komórek w całym organizmie. Jako pierwsze spada tempo odbudowy tych komórek, które odtwarzają się jak najszybciej, m.in. czerwonych ciałek krwi, komórek układu trawiennego, szyjki macicy, pochwy i skóry. Niektóre badania wykazują związki między niskim spożyciem kwasu foliowego i wzrostem poziomu homocysteiny w organizmie, co podnosi zagrożenie chorobami serca.

Do objawów niedoboru kwasu foliowego należą m.in. niedokrwistość megaloblastyczna (makrocytowa), zahamowanie wzrostu, choroby przewodu pokarmowego, zaburzenia wchłaniania składników odżywczych i niedożywienia, biegunka, utrata apetytu, spadek masy ciała, osłabienie, apatia, owrzodzenie języka, bóle głowy, kołatanie serca, nadmierna drażliwość i zaburzenia zachowania. Niedobór kwasu foliowego jest powszechny zwłaszcza u osób w podeszłym wieku, cierpiących  na depresję lub schizofreników. Podawanie kwasu foliowego może złagodzić objawy tych chorób.

Niedobory folacyny stwierdzano u ludzi w czasie leczenia zimnicy za pomocą leków, które były antagonistami tego składnika pokarmowego. Mechanizm działania tych antagonistów polegał na hamowaniu reduktazy dwuhydrofolanu, enzymu katalizującego przemianę folanu i dwuhydrofolanu do kwasu tetrahydrofoliowego. W wyniku badań zastosowano w leczeniu zimnicy leki o szybkim działaniu na plazmodia malarii, wtórne objawy patologiczne u ludzi dawały się wtedy łatwo usuwać po podaniu kwasu foliowego. Stwierdzono także, że przyczyna niedoborów folacyny może być również i doustne przyjmowanie środków antykoncepcyjnych. Wykazano, ze niektórych kobiet obniża się wtedy o około 50% wchłanianie pteroilogutaminianów. Prawdopodobnie niedobór występuje tylko przy stosunkowo niskiej zawartości folanów w pożywieniu.

Nowotwory

Uszkodzenia komórek wywołane niedoborem kwasu foliowego przypominają te występujące we wczesnej fazie nowotworu. Wstępne badania wykazują, że niskie spożycie kwasu foliowego podnosi ryzyko występowania raka macicy u kobiet, które przyjmowały kwas foliowy, stwierdzono mniej zmian przednowotworowych niż u tych, którym nie podawano preparatu. Kwas foliowy może zapobiegać degeneracji zdrowych komórek, a nawet przywrócić poprzednią postać tym komórkom, które już uległy zmianom nowotworowym.
Kwas foliowy należy do witamin, które najczęściej występują w niedoborach. Według badań statystycznych dieta statystycznego Polaka pokrywa zaledwie połowę zapotrzebowania organizmu na kwas foliowy. Sytuacje stresowe, choroby, spożycie alkoholu, palenie lub spożywanie nadmiernych ilości leków obniżają wchłaniane, podnosząc jednocześnie zapotrzebowanie organizmu na witaminę, przez co przyczyniają się do powstawania niedoboru. Dowiedziono, że spożywanie dużych ilości płynów bogatych w kofeinę może wpłynąć na nasilenie się tempa niszczenia chromosomów, związanego z niedoborem kwasu foliowego. Niedobory kwasu foliowego mogą wywołać niektóre z podstawowych leków, m.in. tabletki antykoncepcyjne, aspiryna i leki przeciwdrgawkowe. Hipowitaminoza pojawia się po kilku miesiącach spożywania niedostatecznych ilości kwasu.

Zalecane dawki dzienne.

Wiedza na temat zapotrzebowania organizmu na kwas foliowy jest ograniczona, toteż najnowsze tabele zalecanego spożycia są jedynie przybliżone i opierają się na założeniach, że organizm osoby dorosłej potrzebuje dawki rzędu od 100 do 200 µg dziennie oraz że wchłania ok. 25-50% kwasu zawartego w pożywieniu. Zalecane dawki dla dzieci i niemowląt zależą do masy ciała dziecka i procentu kwasu w mleku karmiącej matki. Niewielka ilość kwasu, jaka odkłada się w wątrobie, nie pokrywa zapotrzebowania organizmu podczas ciąży i karmienia piersią, w okresach silnego stresu, przy przyjmowaniu pewnych leków lub nadużywania alkoholu. Dla ustalenia dokładnych zaleceń dla obu płci i poszczególnych grup wiekowych potrzebne są dodatkowe badania. Do niedawno zalecano spożycie ok.400µg dziennie. Dziś taką dawkę zaleca się jedynie kobietom od okresu dojrzewania po menopauzie.

Źródła w pożywieniu

Do najbogatszych źródeł kwasu foliowego zalicza się drożdże, warzywa zielonoliste oraz wątrobę. Nieco mniej zawierają sok pomarańczowy, awokado, buraki i brokuły. Z sałata jedynie liściaste odmiany zawierają go stosunkowo dużo.
Witamina zanika przy niewłaściwym przechowywaniu (zbyt długo lub zbyt wysokiej temperaturze) albo gdy produkty są zbyt długo gotowane czy wielokrotnie odgrzewane. Tracimy ją również, kiedy wylewamy wodę, w której gotowaliśmy warzywa. Aby zapewnić organizmowi dostawy kwasu foliowego, powinniśmy codziennie jadać sałatki z ciemnozielonych warzyw.

Toksyczność

Kwas foliowy ściśle współdziała z witaminą B₁₂ przy utrzymywaniu i odtwarzaniu kodu genetycznego wszystkich komórek, co sprawia, że objawy niedoboru obu witamin są zbliżone. Kuracja kwasem foliowym może odsunąć objawy niedokrwistości, jest jednak bezskuteczna w przypadkach poważniejszych zmian w komórkach nerwowych, wskutek niedoboru witaminy B₁₂. W ten sposób niedobór kwasu foliowego może maskować niedobór witaminy B₁₂ , co spowoduje, że komórki nerwowe ulęgną nieodwracalnym zmianom, nim zauważymy chorobę. Takie przypadki należą jednak do rzadkości i występują w wyniku przyjmowania bardzo dużych dawek kwasu foliowego. Zawartość tej witaminy w preparatach ograniczone do 400µg dla dorosłych i 800 µg dla kobiet w ciąży, aby zapobiec jej niepożądanemu wpływowi na stężenie witaminy B₁₂ w organizmie.

Nie powinno się przyjmować dużych ilości kwasu foliowego bez uprzedniego wykluczenia możliwości, że wpłynie on na powstanie niedoboru witaminy B₁₂. Nie wystarcza tu standardowe badanie krwi, ponieważ nawet przy zmniejszonym spożyciu kwasu foliowego nie zaobserwujemy zmian w czerwonych ciałkach. Osoby przestrzegające diety wegetariańskiej, które spożywają dużo pokarmów bogatych w kwas foliowy lub ubogich w witaminę B₁₂, są szczególnie narażone na niedobór tej ostatniej.
Nie zaobserwowano objawów toksyczności nawet u tych osób, które spożywają kwas foliowy w ilości tysiąckrotnie przekraczającej zalecane dawki. Jednak spożywana w takich ilościach witamina może osłabić działanie środków przeciwdrgawkowych.

Powiązania z innymi składnikami odżywczymi.

•    Aby się uaktywnić, kwas foliowy potrzebuje obecności witaminy B₁₂, niacyny i witaminy C
•    Kwas foliowy może ukrywać niedobór witaminy B₁₂

Źródło: Jan Hasik- podstawy dietetyki. PZWL, Aleksander szczygieł- podstawy fizjologii żywienia. PZWL; Jan Hasik- Dietetyka. PZWL; Elizabeth Somer- Encyklopedia witamin i składników mineralnych; H. Ciborowska, A, Rudnicka- Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka

.