Nikotyna występuje w postaci bezbarwnego oleistego płynu o piekącym smaku, rozpuszczającym się w wodzie o temp. 60°C a także w rozpuszczalnikach organicznych (etanolu, eterze i benzenie). Na powietrzu ulega żywicowaniu i brunatnieniu, nabierając charakterystycznego zapachu. Temperatura wrzenia nikotyny wynosi 246°C.

Występowanie i zastosowanie

Alkaloid ten występuje w liściach różnych gatunków tytoniu (Nicotiana tabacum, N. rustica, N. americana). W stanie naturalnym nikotyna występuje soli kwasów jabłkowego i cytrynowego. W liściach zawartość nikotyny wynosi 2-8 %, natomiast po fermentacji 0,2-4%

Nikotyna nie ma zastosowanie w lecznictwie. Jest jadem działającym na zwoje układu autonomicznego. Stanowi bardzo ważną substancje z punktu widzenia toksykologii, ze względu na rozpowszechniony zwyczaj palenia tytoniu. Nikotyna znalazła zastosowanie w sadownictwie i ogrodnictwie jako środek do walki z pasożytniczymi

Wchłanianie, przemiany w ustroju, wydalanie

Nikotyna szybko i łatwo wchłania się przez błony śluzowe, z przewodu pokarmowego, dróg oddechowych. Podczas palenia papierosów. Zaciągając się głęboko, 90-98% nikotyny zawartej w dymie ulega wchłonięciu przez drogi oddechowe. Dym papierosowy przeciętnie zawiera 3 mg nikotyny. Podczas wypalenia dwudziestu papierosów przy głębokim zaciągnięciu do organizmu przedostaje się 71 mg nikotyny, przy paleniu bez zaciągania się- 60 mg.

Nikotyna rozkłada się szybko na poszczególne tkanki. Występuje również w mleku kobiet. Nie ulega kumulacji się w żadnej tkance, ulega częściowej przemianie w organizmie. Część nikotyny ulega wydalanie w postaci nie zmienionej z moczem, a jaj wydalona ilość zależy od pH moczu i przyjętej dawki. Jak podaje Dutkiewicz, ludzie w wypalający 20 papierosów wydalają 9,8 wchłoniętej dawki, gdy ich mocz jest kwaśny i 3,7% gdy jest alkaliczny. Palący 40 papierosów wydalają 13% wchłoniętej nikotyny z moczem kwaśnym i 2,3 z alkalicznym

Działanie toksyczne, dawkowanie

Nikotyna jest trucizną, która pod względem szybkości działania dorównuje cyjanowodorowi. Zgon następuje w ciągu kilku minut w wyniku porażenia ośrodka oddechowego. Zatrucia ostre występuje na skutek użycia nikotyny w celach samobójczych, nadużywanie jako używki oraz przy nierozważnym stosowaniu środków owadobójczych w skład, których wchodzi ten alkaloid.

Zatrucia najczęściej objawiają się:

• ślinotokiem
• poceniem się
• nudnościami
• bólem głowy
• kołataniem serca
• utrudnionym oddychaniem
• omdleniem

W cięższych przypadkach dochodzi do:

• utraty przytomności
• drgawek
• śmierci na skutek porażenie ośrodka oddechowego

Przewlekłe zatrucia nikotyną powstają na skutek nadmiernego palenia tytoniu. Dochodzi do wzrostu ciśnienia krwi, niedożywienie naczyń, przyspieszenie procesów miażdżycorodnych. Zmiany w naczyniach krwionośnych pretendują do powstawanie dusznicy bolesnej oraz zawałów serca. Zaobserwować można też takie objawy jak:

• osłabienie pamięci
• zwolnienia procesów psychicznych
• zwolnienie koordynacji myśli
• brak energii
• ogólne wyczerpanie organizmu

Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego występują na skutek zwiększonego wydzielania soku żołądkowego oraz spastycznych skurczów mięśni gładkich jelit.

Szkodliwość nadmiernego palenia wg Dutkiewicza wiąże się z obecnością w smole. Powstającej przy żarzeniu tytoniu, substancji rakotwórczych oraz węgla promieniotwórczego ¹⁴C. Substancje smoliste powodują również nowotworów na wargach, w jamie ustnej oraz uszkodzeniu wątroby.

Dawka toksyczna do nikotyny wynosi 0,02 g, Dawka śmiertelna wynosi 0,05 do 0,1 g, śmierć następuje w ciągu kilku minut. Czynności mające na celu ratowanie zatrutego zależą od drogi wchłonięcia trucizny. Przy przyjęciu doustnym stosuje się płukanie żołądka 0,1% roztworem nadmanganianu potasowego, następnie wodą z dodatkiem węgla. Przy rozpoczynającym się porażeniu ośrodka oddechowego stosuje się inhalacje i oddychanie tlenem.

Źródło: Tadeusz Dutkiewicz- Chemia toksykologiczna. PZWL.