Atropina – alkaloid tropowy występuje w postaci jedwabistych, bezbarwnych i błyszczących igieł, bez zapachu o gorzkim smaku. Trudno rozpuszcza się w wodzie zimnej, łatwo w gorącej. Temperatura topnienia wynosi 115°C.

Występowanie i zastosowanie

Atropina występuje w roślinach Solanaceae i stanowi racemiczną odmianę hioscyjaminy. Głównym alkaloidem tych roślin jest lewoskrętna hioscyjamina, atropina natomiast tworzy się jako produkt uboczny w lecznictwie. Przyczyna zatruć bywają owoce wilczej jagody oraz nasiona lulka oraz bielunia. Pokrzyk, wilcza jagoda rośnie w lasach liściastych, w zaroślach. Lulek czarny jest rośliną bardzo pospolitą o odrażającym zapachu rosnącą w zapuszczonych ogrodach, przy drogach, na śmietniskach. Bieluń dziędzierzawa rośnie podobnie jej lulek. W innych roślinach z tej rodziny przeważają alkaloidy pokrewne wprawdzie chemicznie i farmakologicznie, ale wykazujące właściwości nieco odmienne od atropiny, np. korzeń mandragory zawierający w róznych proporcjach skopolamine i hioscyjamine.Rośliny te jak podaje Nikonorow ze względu na barwę owocu, czy też podobieństwo do nasion maku powodują zatrucia wśród małych dzieci. Zespół objawów zatrucia jest złożony, zależny od alkaloidów występujących w roślinach tej rodziny, nie mniej atropina odgrywa przy tym główną rolę.

Atropinę stosuje się w lecznictwie ze względu na właściwości obniżające pobudliwość i porażenie zakończeń nerwów współczulnych a także na właściwości pobudzające ośrodek oddechowy i zmniejszające wydzielanie śliny. Jest trucizną protoplazmatyczną. Ma zastosowanie w leczeniu:

• napadów dychawicy oskrzelowej
• zawałów serca
• parkinsonizmu
• choroby wrzodowej
• kolki żółciowej
• kolki jelitowej
• nadczynności gruczołów wydzielniczych
• przy zatruciu pestycydami fosfororganicznymi

Wchłanianie, przemiany w ustroju, wydalanie

Atropina łatwo wchłania się z tkanki podskórnej i przewodu pokarmowego. Połowa dawki atropiny krąży we krwi w postaci wolnej, pozostała cześć ulega związaniu z proteinami osocza. Po dożylnym podaniu atropiny u szczura największe stężenie obserwuje się w płucach, śledzionie, nerkach, żołądku oraz ścianach jelit. Metabolizm atropiny jest jest różny u różnych gatunków zwierząt.

Atropina wydalana jest z moczem. Tempo wydalania jest najszybsze w ciągu 3-4 godzin od podania, zakończenie wydalania następuje po 48 godzinach. Badania przeprowadzone na zwierzętach wykazały znaczne różnice gatunkowe w wydalaniu atropiny. Psy wydalają 17-57,6% podanej dawki, koty bardzo mało, króliki 15-28% i wydalanie trwa trzy dni. Różnice w wydalaniu występują również w zależności od drogi podania.

Działanie toksyczne, zatrucia

Niektóre objawy zatruć atropiną przypominają przypadki zatruć toksyną botulinową lub metanolem. Zatrucia występują przy przedawkowaniu leku oraz spożyciu owoców wilczej jagody. Lekkie zatrucie atropiną zdarza się czasem w praktyce okulistycznej.Początkowymi objawami zatrucia są: suchość w jamie ustnej oraz rozszerzenie źrenic. W przypadku ciężkich zatruć dochodzi do porażenia niektórych odcinków ośrodkowego układu nerwowego. Skóra jest sucha, czerwona i gorąca. Występuje porażenie akomodacji, światłowstręt, utrudnienie widzenia. Czynność serca jest nieregularna i ulega przyspieszeniu. Występuje zamęt myślowy a następnie halucynacje i omamy słuchowo-wzrokowe. Stany te trwają od kilku godzin do kilkunastu dni. Po przejaśnieniu się świadomości, która jest nadal zamącona, chorzy są przygnębieni i senni, ale i później długo jeszcze utrzymuje się u nich uczucie znużenia i zahamowania wszystkich czynności psychicznych i utrudnienie mowy. W skrajanych przypadkach może dojść do napadów szału oraz utraty przytomności. Śmierć następuje w wyniku porażenia ośrodka oddechowego.

Jak podaje Dutkiewicz dawka maksymalna jednorazowa atropiny przy podaniu doustnym wynosi 0,002, dobowa – 0,003 g , jednorazowa przy podaniu podskórnym- 0,001 g, dawka toksyczna wynosi 0,01 g, śmiertelna – od 0,1 do 0,12 g. po spożyciu 15-20 jagód Athropus balladonae może nastąpić zejście śmiertelne. Z kolei Bilikiewicz uważa, ze poglądy na toksyczność atropiny zmieniły się radykalnie od wprowadzenia do aktywnego lecznictwa psychiatrycznego śpiączek atropinowych. Jak podkreśla autor ksiązki „Psychiatria kliniczna” trudno tutaj mówić o dawce śmiertelnej nawet po wstrzyknięciu olbrzymich ilości atropiny 100-150 mg i kilkaset! Nawet jeśli się chorego nie uratuje, po kilkunastu godzinach śpiączki atropinowej zwykł się on budzić samoistnie.

W przypadku zatrucia przez doustne przyjęcie atropiny należy natychmiast zastosować płukanie żołądka wodą z zawiesiną węgla i taniny oraz sól glauberską. W razie wysokiej temperatury zapewnienie całkowitego spokoju, wilgotne zawijanie całego ciała. W czasie silnego pobudzenia podaje się luminal domięśniowo lub wodzian chlorylu doodbytniczo. W stanach zapaści połączonych z utratą przytomności stosuje się środki o działaniu pobudzającym.

Źródło: Tadeusz Dutkiewicz- Chemia toksykologiczna. PZWL. Warszawa; Maksym Nikonorow- Toksykologia żywności. PZWL. Warszawa; Kazimierz Janicki (red.)- Domowy poradnik medyczny. PZWL. Warszawa; Tadeusz Bilikiewicz- Psychiatria kliniczna. PZWL. Warszawa.