Kofeina występuje w postaci kryształów w kształcie igieł lub drobnokrystalicznego proszku o gorzkim smaku, bez zapachu. Łatwo rozpuszcza się w wrzącej wodzie, roztworze benzoesanów i salicylanów potasowych oraz chloroformie, natomiast wykazuje słabą rozpuszczalność w etanolu i wodzie.

Występowanie i zastosowanie

Kofeina jest rozpowszechniona w wielu surowcach roślinnych. Zawartość w liściach herbaty wynosi 2-3,5%, w nasionach kawy 0,6-2,8, w orzeszkach kola 2,6-3,5%, w liściach mate 0,85-2%.

Stosowana jest w postaci używek, kawy, herbaty. Filiżanka kawy zawiera średnio 90 mg kofeiny. Zatrucia zdarzają się rzadko w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym. Małe dawki kofeiny pobudzają korę mózgową wywołując uczucie psychicznego pobudzenia, większe dawki z koeli znoszą uczucie psychicznego i fizycznego. Ma działanie pobudzające na wegetatywne ośrodki: oddechowy, nerwu błędnego i naczynioruchowy. Wywołuje także spadek napięcia mięśni gładkich, działa moczopędnie. W lecznictwie kofeina stosowana jest w ostrym zatruciu alkoholem, atropiną, w zapaści, w przebiegu chorób zakaźnych, niedociśnieniu, stanach wyczerpania fizycznego i psychicznego

Wchłanianie, przemiany w ustroju

W przewodzie pokarmowym kofeina wchłania się całkowicie. U człowieka maksymalny poziom w surowicy krwi obserwuje się po godzinie od podania doustnego. Zawartość kofeiny w poszczególnych tkankach jest proporcjonalny do zawartości w nich wody. Metabolizm kofeiny w organizmie przebiega z szybkością od 12 do 22% h i tylko minimalne jej ilości wydalają się z moczem w stanie nie zmienionym. Biologiczny okres półtrwania wynosi 2,5-4,5 h. Kofeina ulega biotransformacji do kwasów 1-metylomoczowego i 1,3 dimetylomoczowego, 7-matyloksantyny i 1,7 dimetyloksantyny.

Działanie toksyczne i zatrucie

Toksycznie działanie występuje przy przedawkowaniu leku lub na skutek wypicia dużej ilości kawy. Ostre objawy zatrucia charakteryzują się stanami silnego podniecenia psychicznego i ruchowego, połączone z drżeniem mięśniowym. Objawami towarzyszącymi są bóle głowy. Szumy w uszach, wizje świetlne, natłok myśli, nudności oraz wzmożona praca mięśnia sercowego. Po okresie pobudzenie może wystąpić zapaść. Śmierć następuje na wskutek porażenia ośrodka oddechowego

Do zatruć przewlekłych dochodzi u ludzi, którzy nadużywają napojów zawierających kofeinę. Zatrucia te charakteryzują się nerwowością. Bezsennością, drżeniem rąk, niepokojem. Często dochodzi również do wystąpienie zaburzeń ze strony układu pokarmowego i krążenie.

Jak podaje Dutkiewicz maksymalna dawka kofeiny wynosi 1,5 g, przy podaniu doustnym i 0,5 przy podaniu podskórnym. Niekiedy zatrucie może nastąpić po dawce 0,2 g. Przypuszczalna dawka śmiertelna wynosi 10 g. Ratunkiem dla zatrutej osoby jest zastosowanie środków uspokajających z grupy barbituranów

Źródło. Tadeusz Dutkiewicz- Chemia toksykologiczna. PZWL. Warszawa; Witold Seńczuk. Toksykologia. PZWL. Warszawa.