Selen uznano za niezbędny składnik odżywczy w latach sześćdziesiątych. W 1930 r. wykazano w USA, że przewlekłe przyjmowanie nadmiernych ilości selenu (5-40 ppm) w paszy powoduje wystąpienie choroby zwanej alkali disease. W 1958 r, Schwarz wykazał, że selen w niewielkich ilościach chroni szczury żywione dietami zawierającymi duże ilości drożdży (Torula) a ubogimi w witaminę E, przed martwicą wątroby. Potem stany chorobowe na tle niedoboru selenu stwierdzono u innych zwierząt. Pozytywne efekty podawania selenu osiągano u dzieci chorych na kwashiorkor.

Ten śladowy pierwiastek znajduje się niemal we wszystkich komórkach, ale największe jego ilości występują wątrobie, nerkach, sercu i śledzionie. W produktach spożywczych selen występuje jako selenoaminokwasy, natomiast w formie nieorganicznej stosowany jest w dietach eksperymentalnych oraz jako suplement diety.

Zawartość selenu w organizmie waha się od 13,0 do 20,0 mg, jednak są to wartości szacunkowe, które uzyskano w wyniku analizy post mortem. Wyniki nowszych badań wskazują, że zawartość selenu w organizmie jest bliższa 30 mg i zależy od podaży z dietą. Mięsnie , wątroba, krew i nerki zawierają łącznię około 61% całkowitej zawartości tego pierwiastka. Gdy dodatkowo zostanie uwzględniona wartość selenu w układzie kostny,, wówczas wartość ta zwiększa się do 91,5%. Narządami , w których post mortem stwierdzono najwyższe stężenie selenu, były nerki (1,06 mg/kg) wątroba (0,54 mg/kg), układ kostny (0,42mg/kg), śledziona (0,34 mg/kg) (H.Gertig)

Wchłanianie selenu zależy od stopnia wysycenia organizmu oraz od formy chemicznej. Selene występuje w postaci organicznej (selenometionina, selenocysteina) jest lepiej przyswajalny, natomiast w postaci nieorganicznej (seleniny i seleniany) gorzej. Selen w postaci organicznej wchłaniany jest na zasadzie transportu aktywnego, selen w postaci nieorganicznej- na zasadzie transportu biernego. Wchłanianie selenu zwiększa się w obecności białka, witaminy E i A i pozostałych związków o właściwościach przeciwutleniających. Maleje natomiast w obecności siarki oraz soli metali ciężkich. Żywność pochodzenia roślinnego jest znacznie lepszym źródłem selenu, ponieważ zawiera znaczne ilości selenometioniny.

Selen wydalany jest przez nerki.

Rola w organizmie

Najważniejsza ze znanych nam funkcji selenu to tworzenie enzymu zwanego peroksydazą glutationową za pomocą, którego mierzona jest jego biodostępność z różnych związków. działaniem wolnych rodników. Selen współpracuje z przeciwutleniającą witaminą E i czasami ją zastępuje oraz jest odpowiedzialny za właściwy rozwój płodu.

Metabolizm selenometioniny przebiega tymi samymi szlakami co przemiany amiokwsu siarkowego-metioniny. Związek ten nie jest syntetyzowany w organizmie i pochodzi głównie z diety, a wbudowany w struktury białkowe może stanowić forme zapasówą, gdyż żadna funkcja metaboliczna tej formy na chwilę obecną nie jest znana.

Selenocysteina, występuje peroksydazie gluationowej oraz w selenobiałkach M i P, których funkcje nie są znane.

Peroksydaza glutationowa chroni czerwone ciałka krwi i błony komórkowe przed działaniem wolnych rodników i zapobiega tym samym chorobom zwyrodnieniowym związanym z wiekiem.

Ludzie, którzy spożywają produkty bogate w selen, są mniej zagrożeni białaczką, rakiem okrężnicy, jajnika i płuc niż ci, u których selen występuje w niedoborze. Nie udało się stwierdzić, czy selen obniża ryzyko raka sutka. Niektóre badania wykazują, że może podnosić sprawność systemu obronnego, który jest naturalną ochroną przed takimi chorobami jak nowotwory. Na terenach, gdzie gleba jest zasobna w selen, odsetek zachorowań na raka jest niższy. Dotyczy to przede wszystkim nowotworu przewodu pokarmowego i jajnika. Selen wykazuje swoje właściwości przeciwnowotworowe dzięki swoim właściwościom przeciwutleniającym. Jak wykazały liczne badania, selen razem z witaminę E, usuwa z organizmu pierwiastki rakotwórcze- ołów i kadm.

Na ludzki mięsień sercowy nieustannie działają duże ilości najbardziej rozpowszechnionych wolnych rodników, tj. cząsteczek tlenu. Selen wspólnie z innymi przeciwutleniaczami chroni serce przed ich szkodliwym wpływem, zapobiegając chorobom.

Selen, współdziałając z witaminą E wzmaga aktywność komórek obronnych zwanych makrofagami, pomaga usuwać z organizmu toksyczne metale ciężkie, które ograniczają działanie makrofagów, oraz stymuluje uwalnianie limfocytów, czyli białych krwinek odpowiedzialnych za zwalczanie zakażeń. Według niektórych badań dzienne spożycie 400 µg selenu może znacznie wzmocnić system immunologiczny organizmu.

Dawki selenu rzędu dwukrotnych zalecanych dawek dziennych mogą wpływać dodatnio na nastrój, likwidować nerwowość, depresje i przemęczenie u niektórych osób. Potrzeba jednak dalszych badań, aby stwierdzić, jaki jest wpływ selenu na nastrój i jak to się ma do marginalnego niedoboru.

Wchodząc w skład antyutleniacza: peroksydazy glutationowej, selen redukuje ilość szkodliwych związków, takich jak nadtlenek wodoru, które przyczyniają się do powstawania reumatoidalnego zapalenia stawów. Ponadto selen bierze udział w produkcji prostaglandyn, hormonopodobnych substancji, które likwidują zapalenia. Podawanie preparatu selenowego łagodzi objawy choroby w 40% badanych przypadków.

Niektóre źródła podają, że selen ogrywa ważną rolę w podtrzymywaniu sprawności seksualnej u mężczyzn. Ponieważ w męskim nasieniu występuje jego duża ilość, stwierdza się, ze poprawia u nich płodność, bowiem zwiększa liczbę plemników i ich ruchliwość oraz wydłuża żywotność.

Stwierdzono również, że u alkoholików ochrania wątrobę przed zwłóknieniem i marskością. Wystarczająca zawartość selenu w organizmie przeciwdziała skutecznie toksycznemu działaniu tytoniu.

Selen chroni skórę przed szkodliwym działaniem promieni ultrafioletowych. Zwierzęta, którym podano selen, a następnie wystawiono je na działanie promieni ultrafioletowych, ucierpiały mniej niż te, którym go nie podano. Ich skóra była mniej poparzona i rzadziej zachodziły w niej zmiany nowotworowe.

Niedobór

Istnieją informacje mówiące o tym, ze u zwierząt, którym usunięto z diety selen, dochodziło do martwiczych uszkodzeń wątroby, nerek, trzustki oraz układu rozrodczego i układu naczyniowego. Niedobory selenu stwierdzano również u osób, które karmione były pozajelitowo a także u wcześniaków karmionych sztucznie

Niedobór selenu kobiet w ciąży może powodować nieodwracalne zmiany u dziecka, hamując jego rozwój i powstawanie systemu obronnego organizmu.

Ludziom o niskim stężeniu selenu we krwi grozi zwiększone ryzyko wykształcenia się nowotworu. Stężenie selenu we krwi chorych na raka jajnika, trzustki, szyjki macicy i macicy jest znacznie niższe niżu ludzi zdrowych i odzwierciedla poziom spożycia omawianego pierwiastka. Wraz ze wzrostem spożycia selenu ryzyko zachorowania na nowotwory maleje.

Chorzy na zespół Downa mają niskie stężenie selenu we krwi. Może się to przyczyniać do charakterystycznych dla tej choroby uszkodzeń komórek nerwowych powodowanych przez wolne rodniki.

U kobiet z dysplazją włóknisto-torbielowatą sutka na piersiach pojawiają się bolesne guzy. Kobiety o niskim stężeniu selenu w organizmie są specjalnie narażone na występowanie dysplazji włóknisto-torbielowatej sutka.

Ludzie zagrożeni chorobami serca, u których zanotowano niskie stężenie selenu we krwi, powinni przyjmować dodatkowe dawki tego pierwiastka. U osób, których dieta jest uboga w selen, następuje osłabienie lub uszkodzenie mięśnia sercowego, co może zwiększać ryzyko przedwczesnego zawału serca, tak zwaną chorobę Keshana, występującą głównie u dzieci, można skutecznie leczyć za pomocą preparatu selenowego. Należy podkreślić, ze zwiększenie podaży selenu jak twierdzi Gertig –likwiduje objawy choroby, natomiast jej etiologia jest nadal niejasna. Zakłada się , ze przyczyną może być kardiotoksyczny wirus, którego wirulentność zwiększa się w stanach niedoboru selenu (niektóre hipotezy zakładają , ze rozwój wirusa Ebola  oraz HIV może być związany z niedoborem Se). Powodem może także być zmniejszenie się aktywności GSHPx-P, co może prowadzić do nagromadzenia się nadmiernych ilości rodników w organizmie.

Chorzy na przewlekłe choroby wątroby (niezależnie od tego, czy zostały one wywołane nadużyciem alkoholu, czy też nie) mają zaniżone stężenie selenu we krwi i w wątrobie.

Do objawów niedoboru selenu zaliczamy również osłabienie i bolesność mięśni, niedokrwistość i uszkodzeni trzustki.

Nadmiar

Zatrucie selenem nosi nazwę selenozy. Na zatrucie wskazuje stężenie selenu w moczu powyżej 400 µg/l. Przypadki selenozy zdarzają się na wskutek zbyt dużego pobrania z żywnością i wodą w rejonach świata gdzie naturalna zawartość selenu w środowisku jest bardzo wysoka (niektóre rejony Chin, USA, Kolumbia, Brazylia). U ludzi nadmiar selenu wywołuje łysienie, uszkodzenie skóry, paznokci, puchnięcie placów, wymioty, przemęczenie oraz zapalenie wielonerwowe. Na zatrucie selenem szczególnie narażone są dzieci, które mieszkają na terenach o dużej zawartości tego pierwiastka w glebie. Szybciej i łatwiej niż innym dzieciom psują się i wypadają zęby. Jak dowodzą badania kliniczne, wysokie stężenie selenu może powodować powstawanie nowotworów. Podobne objawy odnotowuje się w przypadkach stosowania zbyt dużych dawek suplementów zawierających selen.

Maksymalna bezpieczna dawka dzienna selenu wynosi 450 µg/dobę, natomiast dawka toksyczna 700µg/dobę

Źródła w pożywieniu

Zawartość selenu w produktach rolnych zależy od jego obecności w glebie, na której zostały wyhodowane, i może się różnić dwustukrotnie. Pszenica, ciemny ryż i owies są doskonałymi źródłami selenu, jeśli pochodzą z uprawy na glebie bogatej w ten pierwiastek. Drób, półtłuste mleko, chude mięso, podroby również zawierają sporo selenu. Bogatym źródłem selenu są także ryby słono i słodkowodne.

Część pierwiastka zawartego w produktach tracimy wskutek ich niewłaściwego mycia, przyrządzania, przechowywania lub wielokrotnego odgrzewania. Na terenach, gdzie gleba jest bogata w selen, zwierzęta spożywają rośliny o dużej zawartości selenu, toteż nie tylko zboże i warzywa pochodzące z tych rejonów są jego doskonałym i źródłami, ale również i mięso.

Selen ze źródeł organicznych i nieorganicznych funkcjonuje w organizmie na dwa różne sposoby. Spożywając drożdże selenowe, substancje organiczną bogatą w selenometioninę, podnosimy stężenie selenu we krwi. Nieorganiczne zaś źródła, takie jak selenian i selenin sodu, są znacznie skuteczniejsze w uaktywnianiu enzymu przeciwutleniającego, zwanego peroksydazą glutationową.

Tabela 1. Zawartość selenu w wybranych produktach spożywczych wg H. Gertiga

 Dzienne zapotrzebowanie na selen

Przy racjonalnym odżywianiu dzienne dawka selenu zawarta jest pomiędzy 50 i 100 µg. Nie należy przekraczać dziennej dawki 100 µg

Powiązanie z innymi składnikami odżywczymi

• Nadmiar witaminy C (syntetycznej) obniża wchłanianie selenu
• Biodostępność selenu wzrasta, gdy w diecie występują produkty bogate w witaminy A i E, natomiast utrudniona jest przy wysokiej ilości metali ciężkich i siarki
• Selen wraz z witaminą E współdziałają jako antyoksydanty, a obniżają ryzyko wystąpienia nowotworów
• W połączeniu z węglowodanami, zwłaszcza prostymi, selen staje się trudno przyswajalny. Osoby spożywające duże ilości słodyczy pozbawiają się tego cennego pierwiastka

Ciekawostki

„Przeprowadzane są obecnie badania zależności między selenem a wirusem HIV. Przypuszcza się, że selen jest najważniejszym składnikiem hamującym rozwój zakażenia HIV do pełnoobjawowego AIDS. W badaniach laboratoryjnych stwierdzono zahamowanie wzrostu HIV w obecności związków selenu. Obecnie przedmiotem badań jest rola selenu w zapobieganiu i leczenie chorób związanych z AIDS” Anna Sarnecka- Leksykon leków minerałów, witamin i roślin leczniczych

Źródło: Aleksander Szczygieł- Podstawy fizjologii żywienia. PZWL; Jan Gawęcki- Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywności. PWN; Elizabeth Somer- Encyklopedia witamin. Wydawnictwo Amber; Leksykon zdrowia. Rośliny lecznicze, minerały, suplementy i witaminy. Wydawnictwo Park; H. Gertig- Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. PZWL. Warszawa.