Działanie potasu jest ściśle związane z innym ważnym pierwiastkiem- sodem. W 1928 r, Addison ustalił, że nadciśnieniu towarzyszy wysoki poziom sodu oraz niski poziom potasu. Badania w latach 30. naszego stulecie wykazały, że przez dodanie do diety chlorku potasu można obniżyć ciśnienie krwi

Sód jest składnikiem niezbędnym w naszej codziennej diecie. Ponad 90% sodu spożywamy w postaci soli kuchennej (NaCl, chlorek sodu), w której sód stanowi 40%, a chlorek 60%. Największym problemem dla zdrowych ludzi  nie jest niedobór sodu a nadmiar. Zwiększona podaż sodu w diecie jest jedną z przyczyn nadciśnienie tętniczego. Już w 1904 r. wykazano, że obniżeniem zawartości soli w pożywieniu można zredukować nadciśnienie. Należy również pamiętać, że chlorek sodu jest najtańszym i bardzo skutecznym środkiem konserwuj cym, zapobiegającym procesom psucia się produktów spożywczych i zmniejszającym ryzyko zatruć pokarmowych.

Sód, potas i chlorki są ze sobą tak ściśle związane, że powinno się je omawiać razem. Te trzy pierwiastki są obecne we wszystkich płynach ustrojowych: we krwi, limfie, płynach otaczających i wypełniających każdą komórkę. Sód i chlor występują głównie w płynie otaczającym komórki, potas zaś jest składnikiem wypełniającego je płynu. Noszą nazwę „elektrolitów”, ponieważ przenoszą ładunki elektryczne i w ten sposób wspomagają pracę układu nerwowego i funkcje błon komórkowych.

Tolerancja krwi i innych płynów ustrojowych na zmiany stężenia sodu jest niewielka. Dlatego gdy spożywany słone pokarmy, co powoduje, że zawartość sodu we krwi wzrasta, wzrasta również pragnienie. Zaspokajając je obniżamy stężenie sodu we krwi do normalnego poziomu. Nadmiar wody i sodu jest wydalany przez nerki. Zatrzymanie wody w organizmie ma często miejsce wtedy, kiedy człowiek pije za mało, aby nerki mogły skutecznie usunąć nadmiar sodu.

Kiedy stężenie sodu we krwi spada, a wymiana wody nie dostarcza nowych dawek pierwiastka, krew staje się zbyt rozcieńczona, a brak sodu w płynie pozakomórkowym sprawia, że woda przedostaje się z krwi do komórek. Pojawiają się wówczas objawy zatrucia wodą: bóle głowy, osłabienie mięśni i pamięci.

Sód oraz chlor wchłaniają się niemal całkowicie w jelicie cienkim. Przyjmuje się, ze wchłanianie odbywa się na wskutek transportu biernego, aktywnego. Na wchłanianie wpływ mają glukoza oraz aminokwasy. W przypadku wyrównanego bilansu sodowane z kałem wydala się około 4,5% sodu, przez skórę 0,5% natomiast główną drogą wydalania są nerki – około 95%. W przypadku niedostatecznej podaży tego składnika jego wydalanie przez nerki znacznie zmniejsza się. W przypadku jonu chlorkowego z moczem wydala się 97%, z kałem 2%, przez skórę 1%.

Wchłanianie potasu odbywa się w jelicie cienkim w wyniku transportu biernego oraz aktywnego. Zmniejszenie się ilości potasu w pożywieniu nie jest równoznaczne ze zmniejszeniem ilości tego pierwiastka w moczu. Wydalanie jonów potasu przez przewód pokarmowy wynosi od 5 do 10% dziennego pobrania.

Rola w organizmie

Sód, potas chlor współdziałają przy utrzymaniu prawidłowej dystrybucji płynów w organizmie. Zachowują również właściwe pH, a wraz z magnezem i wapniem regulują skurcze i rozkurcze mięśni oraz przekazywanie impulsów nerwowych. Sód podnosi ciśnienie tętnicze krwi. Osoby „wrażliwe na sól” (39% całej populacji oraz 40-50 %nadciśnieniowców) mogą obniżyć ciśnienie ograniczając spożycie sodu.

Zaburzenia gospodarki sodowej są ściśle związane ze zmianą stężenia sodu i objętością płynu pozakomórkowego. Zmiany natremii są wiec wskaźnikiem zmian w stężeniach zachodzących zarówno w płynie pozakomórkowym, jak i wewnątrzkomórkowym.

Potas zapobiega nadciśnieniu tętniczemu, ponieważ reguluje ciśnienie krwi, zachowuje właściwe stężenie wapnia i łagodzi skutki diety bogatej w sód. Niedostateczne spożycie potasu podnosi ciśnienie krwi u osób zdrowych i na granicy ciśnienia tętniczego. Zwiększając spożycie pokarmów bogatych w potas, nadciśnieniowcy mogą obniżyć ciśnienie krwi i zmniejszyć zapotrzebowanie organizmu na leki przeciwko nadciśnieniu. Wyniki badań epidemiologicznych sugerują, ze dzienne spożycie potasu w ilości 2-3 g może doprowadzić do zmniejszenia względnego ryzyka .śmierci spowodowanego nadciśnieniem nawet o 25%.

Proporcje sodu do potasu mogą też odgrywać pewną rolę w powstawaniu nadciśnienia. Zwiększając zawartość potasu i zmniejszając udział sodu w pożywieniu, można się uchronić przed chorobą. Potas odgrywa również ważna rolę przy regulacji rytmu serca. Kuracja preparatem potasowym może ponadto przywrócić do normy stężenie glukozy i potasu we krwi osób stosujących niskokaloryczną dietę.

Chlorki wchodzą w skład kwasu solnego lub kwasu żołądkowego, biorą więc udział w procesach trawiennych. Silne wymioty powodują utratę chlorków z żołądka i zakłócają naturalne pH organizmu, co może doprowadzić do różnych zaburzeń: od odwodnienia do śpiączki. Związków chloru używa się do zwalczania bakterii w wodociągach publicznych, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się chorób za pośrednictwem wody pitnej. Wyeliminowano w ten sposób wiele chorób przenoszących się z wodą, m.in. dur brzuszny, obecność chlorków w pożywieniu nie powoduje żadnych schorzeń.

Utrzymanie normalnego stanu nawodnienia oraz ciśnienia osmotycznego zależy przede wszystkim od zawartości zasad w płynach ustrojowych, a sód jest tu najważniejszym składnikiem zasadowym. Chlor stanowi natomiast najważniejszą frakcję kwasową osocza, tak że utrzymanie normalnego pH zależy od stężenia sodu i potasu.

Niedobór

Sód. Niedobór sodu jest zjawiskiem rzadkim. Występuje głównie w wyniku głodowania, stosowania ostrej diety odchudzającej, wymiotów, pocenia się lub biegunki. W tych rzadkich przypadkach niedobory płyny zawarte we krwi przesączają się do wewnątrz komórek, co powoduje osłabienie napięcia mięśniowego, drganie mięśni, osłabienie koncentracji i utratę pamięci, odwodnienie i utratę apetytu. Należy zatem pamiętać, aby podczas silnego pocenia się dostarczać organizmowi dużo płynów, niż zaś tabletek sodowych, ponieważ utrata wody jest w tym przypadku znacznie większa niż sodu.

Potas. Niedobór potasu towarzyszy następującym chorobom: przewlekłej biegunce, wymiotom, kwasicy cukrzycowej, chorobom nerek. Może również wystąpić w wyniku długotrwałego przyjmowania leków przeczyszczających i moczopędnych. Do jego objawów należą: opóźnienie wzrostu, łamliwość kości, paraliż, bezpłodność, osłabienie napięcia mięśniowego, apatia, brak orientacji, uszkodzenie nerek i serca.

Nagła śmierć, która może nastąpić w okresie długotrwałego postu, jadłowstrętu psychicznego lub głodowania, jest wynikiem uszkodzenia serca spowodowanego niedoborem potasu. Odwodnienie jest równie niebezpieczne, gdyż niedobór potasu zagłusza uczucie łaknienia. Do niedoboru mogą doprowadzić: nadużywanie środków przeczyszczających i moczopędnych, wymioty i biegunka lub chronicznie niskie spożycie wody w połączeniu z obfitym poceniem się.

Chlorki. Niedobór chlorków może zachwiać naturalnym pH organizmu i doprowadzić do zasadowicy, która objawia się wymiotami, rozwolnieniem i obfitym poceniem się. Do innych objawów niedoboru chlorków należą: obniżenie napięcia mięśniowego, utrata apetytu, letarg a u niemowląt nieprawidłowy wzrost i rozwój. Niedobór zdarza się rzadko, ponieważ chlor wchodzi w skład soli (chlorek wapnia).

W czasie biegunek u dzieci następuje utrata potasu  śródkomórkowego i to w wielkich ilościach. W stanach chorobowych może dochodzić do nadmiernego gromadzenia si potasu w surowicy krwi (hiperkaliemia) lub obniżenia się poziomu potasu (hipokaliemia). Hiperkaliemia powstaje zasadniczo na wskutek niewydolności nerek do wydalania potasu- w ostrej niewydolności nerkowej z bezmoczem, w chorobie Addisona wskutek braku aldosteronu, w śpiączce cukrzycowej jako wyraz ucieczki potasu z komórek. Hipokaliemia występuje na wskutek nadmiernej utraty potasu drogą pokarmową lub z moczem. Wymioty, biegunki, zmniejszenie wchłaniania zwrotnego w kanalikach nerkowych, długotrwałe podawanie środków moczopędnych, kortykosteroidów- są najczęstszymi przyczynami powstawania hipokaliemii.

Sok trzustkowy, jelitowy i żółć zawierają pewne ilości chlorków. Przedłużająca się utrata tych płynów wiedzie również do obniżenia się poziomu chlorków w osoczu krwi, czyli do hipochloremii. Długotrwała biegunka (zwłaszcza u dzieci) doprowadza do utraty sodu, tak że organizm traci równocześnie znaczne ilości chloru i sodu.

Zalecane dawki dzienne

Sód. Spożycie sodu nie zależy od zapotrzebowania organizmu, lecz od nawyków, zwyczajów i preferencji żywieniowych. Aby utrzymać równowagę płynów w organizmie wystarczy od 200 do 500 mg sodu, a jego spożycie waha się pomiędzy 2300 a 20000 mg. Nie ustalono jeszcze zalecanych dawek tego pierwiastka, lecz ogólnie powinno się ograniczać spożycie sodu do 2000 mg dziennie, czyli równowartość łyżeczki soli.

Potas. Osoba dorosła spożywa przeciętnie od 800 do 1500 mg potasu.

Chlorki. Ponieważ chlorki są często spotykane w pożywieniu, właściwie nie interesowano się ustaleniem zapotrzebowania organizmu na te związki

Źródła w pożywieniu

Sód i chlorki występują w większości produktów spożywczych, najwięcej jest ich jednak w soli. Szczypta soli zawiera 167 mg sodu, łyżeczka- 2000 mg. Przetworzone produkty spożywcze, jak oliwki, marynaty, wędliny, bulion wołowy, sos sojowy, proszek do pieczenia, glutaminian sodu i inne substancje dodawane do pożywienia zawierają dużo sodu. Mięso, drób, ryby, zboża, warzywa, owoce, orzechy oraz mleko i jego produkty zawierają go znacznie mniej. Dieta złożona z nie przetworzonych, naturalnych produktów, bez soli, wystarcza na pokrycie zapotrzebowania organizmu na sód i chlorki.

Tabela 1. Zawartość sodu i chloru w wybranych produktach spożywczych wg H. Gertiga

Potas. Potas występuje w wielu rodzajach pożywienia, m.in. owocach, warzywach, mięsie, mleku, i zbożach. Jedna porcja chudego mięsa zawiera od 300 do 500 mg potasu. Ziemniaki, awokado, banany, morele, sok pomarańczowy i inne świeże lub suszone owoce oraz fasola i groch są znakomitymi źródłami potasu.

Tabela 2. Zawartość potasu w wybranych produktach spożywczych wg H. Gertiga

Toksyczność

Sód. Przeciętny Polak spożywa za dużo sodu: piętnaście razy więcej niż powinien. Takie spożycie pociąga za sobą nadciśnienie tętnicze, ograniczenie spożycia sodu przez nadciśnieniowców może załagodzić objawy choroby. Nie stwierdzono istnienia żadnych przyczyn, dla których należałoby spożywać zwiększone dawki sodu, a zatem warto ograniczać spożycie tego pierwiastka.

Potas. Spożycie potasu w ilości ponad 18000 mg (18 g) dziennie może doprowadzić do stężenia tego pierwiastka we krwi. Głównymi przyczynami hiperkaliemii mogą być: dodatkowe przyjmowanie preparatów zawierających sole potasu, zaawansowany wiek, uwarunkowanie genetyczne, ostre choroby nerek, anuria, niedobory mineralokortykosteroidów, hemoliza nekroza, obecność antagonistów amin katecholowych, niedobór insuliny a także uszkodzenia tkanki mięśniowej (rany). Do  następstw hiperkaliemii należą: zaburzenia pracy serca i nerek oraz zachwianie równowagi płynów w organizmie. Stężenie potasu zwiększa się w wyniku nadmiernego spożycia substancji zastępujących sól, a zawierających potas, a ponadto w wyniku niewydolności nerek, kwasicy, zakażeń, krwotoków z przewodu żołądkowo- jelitowego i znacznego rozpadu mięśni.

Powiązania z innymi składnikami odżywczymi

•    Podawanie preparatów potasu może podnieść zapotrzebowanie na magnezu pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Stężenie potasu we krwi spada wraz ze spadkiem stężenia magnezu, natomiast właściwa ilość tego ostatniego w organizmie zapewnia również odpowiednie stężenie potasu.
•    Wpływ sodu na ciśnienie krwi rośnie przy niskim spożyciu wapnia.
•    Sód wzmaga, a potas ogranicza wydzielanie wapnia z moczem.

Źródło: A. Szczygieł-  Podstawy fizjologii żywienia; J. Hasik- Dietetyka; J. Hasik- Podstawy dietetyki; Elizabeth Somer- Encyklopedia witamin i minerałów; J. Gawęcki- Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywności; M. Szczypka,J Gajewska- ABC witamin i minerałów; W. Kierst- Nauka o żywieniu zdrowego i chorego człowieka; H. Gertig (red.)- Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. PZWL. Warszawa .