Jest to roślina uprawna, jednoroczna, należąca do rodziny krzyżowych. Najstarszą formę uprawną stanowi rzepik, uprawiany już w 2000-1500 r. p.n.e w Indiach i Chinach, skąd przechodzi do Japonii, w której najpierw służy jako roślina warzywna, a od XIV wieku jako oleista. Rzepak ozimy pochodzi z regionu morza Śródziemnego. Jego uprawę podjęto w XIII- XIV wieku w Belgii skąd rozprzestrzenia się w XVI w. do Holandii i Niemiec, a w XIX wieku do Szwajcarii, Polski i Rosji.

Obecnie rzepak i rzepik uprawiany jest na całym świecie, choć głównymi jego producentami są Indie i Chiny. W krajach strefy klimatu umiarkowanego, we Francji, Polsce, Szwecji, Niemczech Belgii stanowi główny surowiec oleisty. W Polsce uprawa rzepaku stanowi około 80% areału upraw oleistych.

Rozróżniamy 2 zasadnicze gatunki:

• rzepak
• rzepik

a każdy z nich posiada 2 odmiany:

• ozimą
• jarą (letnią)

Rzepak ozimy charakteryzuje się większymi plonami. Z jednostki areału uprawy 12-18 kwintali i więcej, podczas gdy rzepak jary daje jedynie 5-9 kwintali. Rzepik odmiany jarej i ozimej daje znacznie mniejsze plany z hektara niż rzepak i jako roślina oleista odgrywa znacznie mniejszą rolę niż rzepak. Rzepak ozimy jest wrażliwy na niską temperaturę w okresie zimy i wymarza, jeśli pokrywa śniegu nie jest dostateczna. Olej otrzymany z nasion rzepaku i ich pozostałości, makuchy są w obrocie objęte nazwą „rzepakowe”.

Rzepak wyrasta do 1,5 m wysokości. Jego kwiaty mają żółte zabarwienie a owoc w postaci łuszczyny o długości 4,5-12 cm i średnicy osiągającej do 2,8 mm, o ciemnobrunatnym zabarwieniu. 1000 nasion waży średnio 3,5-6,6 g. Nasiona rzepaku zawierają 32-50 g oleju. Więcej tłuszczu występuje w nasionach pochodzących z obszarów o klimacie cieplejszym. Różne odmiany rzepaku równią się między soną nie tylko zawartością oleju, ale także i zawartością kwasów nienasyconych.

Tabela 1 Skład chemiczny nasion rzepaku polskiego (w %) wg. A. Lempki (red.)

Tabela 2. Skład chemiczny rzepaku zagranicznego (w %) wg. A. Lempki (red.)

Tabela 3.Skład kwasów tłuszczowych nasyconych w nasionach rzepaku (w %) wg A. Lempki (red.)

Tabela 4. Skład kwasów tłuszczowych nienasyconych w nasionach rzepaku (w %) wg A. Lempki (red.)

Nasiona rzepaku stanowią bardzo ważny surowiec dla przemysłu tłuszczowego. Do przerobu nasion w celu otrzymania oleju stosuje się tłoczenie wstępne na prasach hydraulicznych lub ślimakowych. Zależnie od stosowanej metody tłoczenia przygotowuje się rozdrobnienie nasion. Prasy hydrauliczne wymagają płatkowania nasion, a dla pras ślimakowych – wystarcza samo przygniecenie. Makuch po tłoczeniu wstępnym poddawany jest ekstrakcji przy użyciu rozpuszczalnika w celu wydobycia reszty oleju. W podobny sposób jak makuch przerabiany są nasiona oleiste zaliczane do rodziny krzyżowych (rzepak i rzepik ozimy i jary, gorczyce, lniankę, kapustę abisyńska).

Rzepak przechowuje się w suchych i przewiewanych pomieszczeniach w stałej temperaturze oraz wilgotności względnej (około 80%). Nasiona, które zawierają 6-8% wilgotności przechowywane są przez dłuższy czas bez zmian. Natomiast nasiona posiadające wilgotność przekraczającą 14%- łatwo ulegają zaparzeniu oraz pleśnieniu. Olej otrzymany z zaparzonych i zapleśniałych nasion posiada ciemne zabarwienie i bardzo trudno jest go odwonić i odbielić.

Źródło: Aleksander Lempka (red.) Towaroznawstwo produktów spożywczych. PWE. Warszawa; Poradnik inżyniera. Przemysł spożywczy. WNT. Warszawa. Henryk Banecki (red.)- Encyklopedia Techniki. Przemysł spożywczy. WNT. Warszawa.