Dr Stevan P. Pietrović w swojej książce „Narkotyki i człowiek" pisze: „Pierwszą wspomnianą w historii rośliną o psychoaktywnych właściwościach był mak. Już przed 5000 lat uprawiali go Sumerowie, którzy żyli na terenach Dolnej Mezopotamii (dzisiejszy Irak). Na glinianych tabliczkach, odkrytych wiele wieków później w Nippur, pozostawili wskazówki przygotowania i stosowania opium. Nazywali go gil, co znaczy radość. Sumerwie znali również i wykorzystywali psychofarmakologiczne efekty wielu innych substancji roślinnych.

Później wiedzę o leczniczych właściwościach maku przenieśli Babilończycy do Persji i Egiptu. Wiadomo również, że opium było wykorzystywane do celów medycznych przez Greków i Arabów. Narody te, oprócz materiałów historycznych, pozostawiły o opium wiele legend.

Homer, najsławniejszy starogrecki poeta, 2500 lat p.n.e napisał w jednym ze swoich poematów, że Helena, córka Zeusa, wlewała żołnierzom do wina jakieś soki, po których zapominali o strachu i chorobie i nabierali odwagi. Bardzo podobna do tej legendy jest inna, opisana przez Homera w „Odysei”. W niej Homer opowiada, jak to piękna Helena, żona króla Menelaosa, podała do wypicia Telemachowi, synowi Odyseusza, kiedy przybył na jej dwór w poszukiwaniu swojego ojca, napój zwany nepenthes.

Istnieje przekonanie, że „nepenthes” Homera powodujący zapomnienie bólu i nieszczęścia, to w istocie opium. W dziełach Herodota, Arystotelesa i Pliniusza są wzmianki na temat opium i jego działanie. Narody cywilizacji kreteńskiej stawiały posążki bogini maku i składając hołd stroiły jej głowę ponacinanymi makówkami, z których wyciekła cudotwórczy sok. W VII w. p.n.e Hezjod informuje o istnieniu miasta Mykenom (miasto maku).

W wieku VIII Arabowie rozszerzyli uprawę maku od Azji Mniejszej aż po Indie i Chiny. Uważali go za świętą roślinę, która otwiera bramy raju tym, którzy jej zażyją.

O haszyszu, jako leku przeciw kaszlowi i biegunce mówi się w 2737 roku przed naszą erą w farmakopei cesarza chińskiego Szen- junga, chociaż już dużo wcześniej jest on znany z legend z powodu właściwości psychoaktywnych. W starożytnych Chinach stosowany był jako środek przeciwbólowy podczas zabiegów chirurgicznych, a w Indiach jako lekarstwo.

Również stare hinduskie dzieła „Athrawa” i „Rigweda” (1500 lat p.n.e) odnotowują haszysz, nazywany niebiańskim przewodnikiem Hinduski święty napój soma, znany wiele lat przed naszą erą, pili tylko kapłani i wtajemniczeni. Przygotowywany był z różnych roślin, a między innymi z indyjskich konopi, z których otrzymuje się haszysz. Poemat „Rigweda”, uważany za najstarsze i największe działo religijne, jakie kiedykolwiek stworzył człowiek, w ponad stu psalmach gloryfikuje efekty działanie somy, która „odzieje co gołe; uleczy co zranione; nauczy ślepca, jak przejrzeć, chromego, jak chodzić, biedaka, jak stać się bogatym”.

Stare kultury wykorzystywały w celach religijnych różne halucynogenne grzyby. Tak np. w Meksyku odnaleziono olbrzymi kamienny grzyb z wyrytym na nóżce obliczem boga. Przypuszcza się, że ma on ponad 9000 lat. Historia meksykańskich halucynogennych grzybów jest ściśle powiązana z kulturą aztecką i meksykańską. Meksykański grzyb znany w nauce jako psilocybae mexicana, był przez całe wieki wykorzystywany przez Azetków w obrzędach komunii. Hiszpańscy konkwistadorzy pozostawili pisemne informacje o masowym stosowaniu „boskiego” lub „cudotwórczego” grzyba podczas koronacji Montezumy, co miało za cel podtrzymanie przekonania poddanych Minntezumy o jego boskim pochodzeniu.

Niektóre plemiona syberyjskie w celu osiągnięcia ekstazy i przeżyć religijnych spożywały podczas obrzędów rytualnych trujący grzyb znany u nas jako muchomor (amonita muscaria). Wśród Samojedów znana była praktyka picia moczu osób strutych muchomorem, aby wydzielona w ten sposób trucizna bez śmiertelnego niebezpieczeństwa wywoływała „łagodne doznania religijne”. Również wikingowie dobrze znali ten grzyb i aby zwiększyć waleczność i nienawiść do nieprzyjaciela, spożywali go przed walką.

Historia światowa notuje przypadkowe masowe zatrucia roślinnymi substancjami zmieniającymi stany świadomości. Z dokumentów wynika, ze w 994 roku zmarło czterdzieści tysięcy francuzów po zatruciu sporyszem, a jeszcze więcej miało przerażające halucynacje. Również powodem słynnego prześladowania czarownic z Salem, w stanie Massachusetts w 1692 r., była podobno roślina. Grupa dziewczynek oskarżała duża liczbę mężczyzn i kobiet o utrzymywanie kontaktów z diabłem zajmowanie się nieczystymi praktykami. Na podstawie tych oskarżeń wiele osób torturowano i stracono. Chleb, który w 1692 roku piekli koloniści, był z żyta przywiezionego z Europy, zarażonego sporyszem. Wnikliwa analiza zapisków z przebiegu procesu wskazuje na ewentualność, że dziewczynki cierpiały na halucynacje, a psychozę czarownic wykorzystały jako wyjaśnianie swoich niezwykłych przeżyć….”

Czynne związki działające głównie na ośrodkowy układ nerwowy (OUN) można podzielić na hamujące i pobudzające. Działanie depresyjne na czynność ośrodkowego układu nerwowego (krańcowy stopień) wyraża się szeregiem zjawisk: osłabieniem lub zniesieniem drgawek, uśmierzeniem bólów, obniżeniem ciepłoty ciała, uspokojeniem. Do bardzo skutecznych środków wpływających depresyjnie na OUN należą narkotyki uspokajające, znieczulające i przeciwgorączkowe.

Okresowe zahamowanie czynności OUN nazywa się narkozą. Najwrażliwsze na narkotyki są komórki ośrodkowego układu nerwowego, co pozwala na okresowe ich porażenie bez istotnego naruszenia stanów innych układów fizjologicznych. W praktyce lekarskiej przez narkozę rozumie się znieczulenie ogólne, któremu towarzyszą utrata świadomości, rozluźnienie mięśni szkieletowych i brak reakcji ośrodkowego układu nerwowego na bodźce zewnętrzne (przede wszystkim wywołujące ból). W małych dawkach większość narkotyków działa nasennie (hipnotycznie). Niektóre narkotyki w określonych dawkach działają uspokajająco.

Substancje utrudniające przekazywanie impulsów nerwowych w ośrodkowych ogniwach łuku odruchowego nazywane są środkami porażającymi układ nerwowy. Działają one słabiej lub silniej, uspokajająco, wzmacniają działanie preparatów narkotycznych, nasennych i przeciwbólowych, osłabiają wpływ acetylocholiny i adrenaliny. Najsilniejszym działaniem porażającym układ nerwowy odznaczają się narkotyki i alkohole, bardzo aktywne są preparaty morfiny i liczne środki przeciwgorączkowe.

Na pobudliwych pacjentów działają uspokajające rezerpina i raunatyna pozyskiwane z rauwolfii żmijowej lub innych gatunków tego rodzaju. Rezerpinę zapisuję się przy nadciśnieniu (dawniej była ona również stosowana w chorobach psychicznych).

Raunatyna jest to zespół alkaloidów zawartych  korzeniach rauwolfii. Główną farmakologiczną właściwością raunatyny jest obniżanie ciśnienia. Działanie porażające układ nerwowy jest słabsze niż działanie rezerpiny. Takie same właściwości jak alkaloidy rauwolfii mają alkaloidy zawarte w korzeniach Nardostochys jatamansi – starej azjatyckiej rośliny leczniczej.

Preparaty z korzeni kozłka lekarskiego zalecane są przy nerwicach wegetatywnych, pobudliwości nerwowej, atakach nerwowych, osłabieniu czynności serca, skurczach przewodu pokarmowego, przy nimfomanii, często w połączeniu z innymi środkami uspokajającymi i nasercowymi.

Zmniejszenie wrażliwości na ból nazywa się analgezją (greckie an- zaprzeczenie, algos – ból), a czynne substancje wywierające taki wpływ – analgetykami. Działaniem przeciwbólowym odznaczają się te wszystkie środki przeciwzapalne, neutralizujące bodźce lub chroniące przed nimi (ściągające, powlekające, adsorbujące i in.) Można też zagłuszyć ból substancjami działającymi specyficznie na ośrodkowy układ nerwowy. Przy występowaniu zespołu objawów bólowych bardzo skuteczne są preparaty opium pozyskiwanego z maku lekarskiego. Jest to jeden z najstarszych środków przeciwbólowych znanych już starożytnej medycynie chińskiej.

Z alkaloidów o znaczeniu leczniczym opium zawiera najwięcej morfiny (co najmniej 10%), narkotyny (8-10%), kodeiny (1,5-3%) i papaweryny (do 0,8%).

W roku 1804 Serturner wyodrębnił z opium główny alkaloid morfinę, działającą znacznie silniej od opium i wskutek tego szybko wprowadzoną do praktyki chirurgicznej. Niestety, morfina, podobnie jak opium, ma dużą wadę – dłuższe jej zażywanie prowadzi do zależności (narkomanii). Ponadto preparaty opium i morfiny  działają depresyjnie na czynność oddechową. Przy zatruciach morfiną śmierć spowodowana jest  porażeniem ośrodka oddechowego

Drugi alkaloid opium - kodeina, znalazła szerokie zastosowanie jako środek przeciwkaszlowy przy suchych napadach kaszlu, zapaleniu opłucnej i zapaleniu oskrzeli.

Pochodna morfiny – chlorowodorek  etylomorfiny używana jest jako środek uspokajający kaszel, uśmierzający ból przy neuralgiach, kamicy żółciowej, zapaleniach płuc i dróg  oddechowych, a także w praktyce okulistycznej.

Spośród preparatów pochodzenia roślinnego pobudzających ośrodkowy układ nerwowy powszechnie znane stały się: kofeina, kamfora, strychnina, sekurynina, preparaty żeń –szenia, cytryńca i Eleutheroccocus. Jedne wpływają  głównie na ośrodki mózgu (kofeina), inne – na ośrodki rdzenia przedłużonego (kamfora), jeszcze inne – na rdzeń kręgowy (strychnina). Jednocześnie aktywizują one w różnym stopniu cały ośrodkowy układ nerwowy, wpływają dodatnio na przeminę materii, krążenie krwi i oddychanie.

Kofeinę (teinę) zawierają liście herbaty, nasiona kawy, nasiona koli i in. (otrzymuję się ją również syntetycznie). Pod wpływem kofeiny aktywizuje się cała psychosensoryczna i psychomotoryczna czynność kory mózgowej. Jej pobudzające działanie powoduje zwiększenie zdolności do pracy umysłowej i fizycznej, zmniejszenie senności i znużenia. Przy występowaniu wielu form kolki jelitowej kofeina reguluje perystaltykę i uśmierza bóle. Herbatę i kawę dawno zaaprobowano jako środki moczopędne. Stosowanie kofeiny jest przeciwwskazane przy niewyrównanych wadach serca.

Strychnina jest alkaloidem zawartym w nasionach, korze i drewnie różnych gatunków kulczyby (Strychnos L.), rosnących w tropikalnej Azji, Afryce i Ameryce Południowej. W małych dawkach strychnina pobudza ośrodkowy układ nerwowy, wzmaga czynności narządów zmysłów, poprawia pracę układu sercowo-naczyniowego i aktywizuję przeminę materii. Nasila się oddychanie i wyraźnie zwiększa ciśnienie krwi; stwierdza się znaczne wydzielanie moczu. Strychnina jest silną trucizną.

Kamforę (naturalną prawoskrętną) pozyskuje się z cynamonowca kamforowego (Cinnamonum camphora). Syntetyczną lewoskrętną i optycznie nieczynną kamforę otrzymuję się z terpentyny lub olejku jodłowego. Kamfora należy do aktywnych stymulatorów stosowanych w medycynie ludzkiej i weterynaryjnej. Poprawia ona znacznie stan ogólny organizmu, aktywizuje przy przemęczeniach, wywiera działanie pobudzające na ośrodkowy układ nerwowy. Działa słabo aseptycznie. Kamfora poprawia funkcjonowanie serca przy zatruciach strofantyną, tiopentalem, jadami bakteryjnymi, chloroformem i wodzianem chloralu. Stosuje się ją jako środek ogólnie pobudzający przy osłabionej reaktywności ośrodkowego układu nerwowego, osłabieniu oddychania, zaburzeniach w krążeniu krwi, osłabieniu ogólnym i osłabieniu działalności serca oraz jako środek przeciwgorączkowy; zewnętrznie – przy gośćcowych zapaleniach mięśni, flegmonach, urazach i ropnych zapaleniach pochewek ścięgnowych.

Pobudzające działanie na ośrodkowy układ nerwowy wywiera również laktoz- tauremizyna z ziela bylicy krymskiej (A. tauryna). Nasila ona skurcze serca oraz tonizuje układ sercowo-naczyniowy.

Przy nadmiernym wysiłku fizycznym, zmęczeniu fizycznym i umysłowym oraz zwiększonej senności stosuje się preparaty z Aleutheroccus, nasion cytryńca chińskiego, korzenia żeń – szenia, kłączy i korzeni leuzei krokoszowatej (P. Czikow i in.)

Źródło: Stevan. P. Petrović- Narkotyki i człowiek. ISKRY; P. Czikow, J. Łaptiew- Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. PWRiL