Jest to bylina z rodziny Psiankowatych (Solanaceae), występująca w Europie Środkowej i Azji Mniejszej. W Polsce rośnie na pogórzu, w lasach, zaroślach i na porębach leśnych.
Roślina wytwarza do 1 m długości korzeń palowy i łodygę do 2 m wysoka gałęzistą, krótko gruczołowato omszoną. Liście ogonkowe, jajowate lub eliptyczne. zaostrzone, wyrastają parami, z tego jeden mniejszy. Kwiaty pojedyncze w kątach liści, zwisłe, zrosłopłatkowe, brunatnofioletowe. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Owocem jest czarna, lśniąca jagoda. Cała roślina jest silnie trująca.

Do celów leczniczych zbiera się wyłącznie z upraw korzenie i kłącza okazów kwitnących i owocujących pokrzyku, myje i szybko suszy w temp. 50—60ºC. Fragmenty grubsze tnie się podłużnie lub poprzecznie. Surowcem jest korzeń pokrzyku - Radix Belladonnae.
Również w okresie kwitnienia rośliny zbiera się liście pokrzyku i suszy w suszami ogrzewanej, w temp. 50—60°C. Surowcem jest liść pokrzyku — Folium Belladonnae.
Korzenie zawierają 0,4—1,4%, a liście 0,3—1,2% alkaloidów tropanowych, stanowiących mieszaninę L-hioscyjaminy, atropiny, skopolaminy i innych. Pozostałe grupy związków, np. flawonoidy, nie mają znaczenia.

Działanie i zastosowanie

Atropina. Działanie obwodowe alkaloidu objawia się porażającym wpływem na nerwy parasympatyczne autonomicznego układu nerwowego, dające impulsy wydzielnicze lub ruchowe do licznych narządów wewnętrznych, np. do gruczołów ślinowych i potowych, błon śluzowych nosa, gardła, oskrzeli i żołądka, do serca, jelit oraz zwieracza źrenicy. Ponadto atropina powoduje zwolnienie napięcia mięśni gładkich pęcherzyka żółciowego, przewodów żółciowych, pęcherza oraz w bardzo małym stopniu macicy. Ogólnie można powiedzieć, że w obrębie układu parasympatycznego atropina hamuje działanie muskarynowe acetylocholiny, lecz nie hamuje jej działania nikotynowego.

Ośrodkowe działanie atropiny wyraża się z jednej strony pobudzeniem nerwu błędnego i ośrodka oddechowego, z drugiej strony, depresyjnym wpływem na niektóre mechanizmy ruchowe. Większe dawki powodują majaczenia, co wskazuje na pobudzanie wyższych ośrodków. Działanie to rozciąga się stopniowo na rdzeń przedłużony i rdzeń kręgowy, wywołując konwulsje, a następnie porażenie. Tak więc atropina najpierw pobudza, a później poraża układ nerwowy.

Z innych ważniejszych właściwości atropiny należy jeszcze wymienić zdolność rozszerzenia źrenicy i porażenia mięśni akomodacyjnych oka, przyspieszenie akcji serca, wskutek wyeliminowania hamującego wpływu nerwu błędnego, osłabianie napięcia jelita cienkiego oraz ruchliwości okrężnicy, hamowanie czynności wydzielniczej w żołądku. Brak jest natomiast uchwytnego wpływu na sekrecji w jelitach i trzustce, na tworzenie się żółci oraz na nerki i moczowody.

Lecznicze zastosowanie atropiny są bardzo liczne, przy czym najczęściej wykorzystywane jest jej działanie obwodowe, a tylko wyjątkowo ośrodkowe, np. w chorobie morskiej pochodzenia błędnikowego, czasami w drżączce poraźnej (choroba Parkinsona), również w celu usunięcia drżenia, sztywności i ślinienia. W oftalmologii stosuje się atropinę w celu rozszerzenia źrenicy.

Działanie to występuje powoli i trwa długo, co niekiedy jest pożądane, np. w leczeniu zapalenia tęczówki, zapalenia rogówki. Atropina może również służyć do zahamowania wycieku z nosa w ostrym nieżycie nosa i katarze siennym, także w dychawicy oskrzelowej- jako lek przeciwskurczowy, oraz w połączeniu z morfiną (0,3-1,2 mg atropiny oraz 5-20 mg morfiny) w premedykacji przedoperacyjnej dla zmniejszenia wydzielania śliny i śluzu w drogach oddechowych. Podaje się ją również w celu przeciwdziałania bradykardii wywołanej przez pilokarpinę, w całkowitym bloku serca (2 mg dożylne), w zakrzepicy naczyń wieńcowych, aby zapobiec odruchowemu skurczowi naczyń (0,6-0,8 mg podskórnie), w skurczu odźwierniku u dzieci (0,065 mg przed jedzeniem doustnie), w zbyt obfitym wydzielaniu soku żołądkowego (1,2 mg doustnie). Zatrucie atropiną objawiającą się suchością w gardle i trudnością przełykania, rozszerzeniem źrenic, szybkim pulsem, suchością i zaczerwienieniem skóry. W cięższych przypadkach następują halucynacje, zaburzenia oddechu i in.

Atropina dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego, łatwo rozpuszcza się w lipidach, przenika przez barierę krew-mózg. W wątrobie jest metabolizowana do nieczynnych metabolitów: tropiny i kwasu tropowego

Histocyjamina. Działanie tego alkaloidu jest jakościowego identyczne z atropiną, występują tylko różnice ilościowe. Stwierdzono, ze hioscyjamina jest bardziej aktywna od atropiny w swoim działaniu porażającym na zakończenia nerwów parasympatycznych, lecz mniej na ośrodkowy układ nerwowy.

Również w porównaniu ze skopolamina, wpływ uspokajający i w pewnym sensie hipnotyczny, hioscyjaminy jest słabszy. Bromowodorek skopolaminy po podaniu doustnym szybko się wchłania z przewodu pokarmowego i jest prawie całkowicie matebolizowny (prawodopodobnie w wątrobie). Przenika przez barierę krew-mózg i barierę łożyskową. Dobrze też się wchłania przez skórę.

Natomiast czwartorzędowe pochodne, takie jak metylobromek, butylobromek i in. Słabo się wchłaniają z przewodu pokarmowego i w niewielkim stopniu przekraczają barierę krew-mózg. Stosuje się ją analogicznie jak atropinę, tylko w odpowiednio mniejszych dawkach, we wszystkich wymienionych powyżej przypadkach, także w chorobie Parkinsona, obłędzie opilczym i stanach maniakalnych, w nerwobólach i zapobiegawczo w chorobie morskiej.

Skopolamina (hioscyna). Ogólne działanie alkaloidu na autonomiczny układ nerwowy jest zbliżone do atropiny, lecz różni się, jeśli chodzi o ośrodkowy układ nerwowy, ponieważ atropina pobudza go, natomiast skopolamina poraża. Obwodowe działanie skopolaminy polega na porażającym wpływie na zakończenia nerwów parasympatycznych. Z tym jednak, ze jest ono słabsze niż po atropinie. następuje więc hamowanie wydzielania śluzu i śliny, a rozszerzenie źrenic pojawia się wcześniej i trwa krócej niż po odpowiednich dawkach atropiny.

Skopolamina równi się również od atropiny tym, ze nie pobudza ośrodków znajdujących się w rdzeniu przedłużonym a wiec nie pobudza oddechu i nie podwyższa ciśnienia krwi. W lecznictwie wykorzystuje się skopolamin, jako sedativum kory mózgowej. Podaje się ją delirium tremens (podskórnie), osobom ze stanami maniakalnymi, a także objawowo w różnych innych postaciach pobudzenia, np. w histerii, neurastenii, jak również w celu usunięcia niektórych objawów (drżenie, sztywność) choroby Parkinsona. W chirurgii stosuje się skopolaminę (ewentualnie z morfiną- ampułki Morphinum hydrochloricum cum skopolamino) do premedykacji przedoperacyjnej, natomiast nie jest przydatna w położnictwie jako lek przeciwbólowy, ponieważ może spowodować uduszenie się płodu.

Po przedawkowaniu skopolaminy występują charakterystyczne objawy uboczne, mianowicie znaczne zaburzenia intelektu, graniczące z zupełną dezorientacją, majaczenia, niekiedy tylko senność, przyspieszenie pulsu, suchość błon śluzowych i in. Przeciwwskazaniami do stosowania tego leku jest daleko zaawansowana dychawica oskrzelowa, poważne schorzenia wątroby i zatrucie ciążowe.

Działanie liści pokrzyku lub jego przetworów zależy od obecności atropiny i hioscyjaminy, ponieważ zawartość skopolaminy jest bardzo mała. Jeżeli surowiec był odpowiednio suszony i przechowywany, to zawiera więcej hioscyjaminy niż atropiny, natomiast wyciągi z liści zawierają prawie wyłącznie atropinę. Z tych względów niektórzy lekarze preferują sproszkowane liście pokrzyku o oznaczonej ilości alkaloidów

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL; Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL