Toksyczność danego gatunku jak podaje Jakub Mowszowicz, określa się występowaniem w roślinie tzw. ciał czynnych, które jeszcze w wielu przypadkach nie zostały rozpoznane i określone. Trujące właściwości roślin zależą więc od obecności i występowania w nich substancji z których szczególne znacznie mają: alkaloidy, glikozydy, saponiny, toksoalbuminy, olejki eteryczne kwasy organiczne i nieorganiczne oraz niektóre substancje wchodzące w skład soku mlecznego.

Alkaloidy są to związki organiczne zawierające w swojej budowie azot, wykazujące wspólne właściwości z niektórymi zasadami. Alkaloidy to najbardziej rozpowszechnione w świecie roślinnym substancje o działaniu trującym. Występują w niewielkich ilościach. Tylko w wyjątkowych przypadkach ich zawartość o roślinie może przekraczać kilka procent. Poszczególne rodziny i rodzaje zawierają charakterystyczne dla siebie alkaloidy. W chwili obecnej znanych jest ponad 500 alkaloidów.

Objawy: porażenie akomodacji, światłowstręt, utrudnione widzenie, suchość błon śluzowych, pragnienie, trudności w połykaniu i mówieniu, skóra zaczerwieniona, gorąca i sucha, z czasem: niepokój nerwowy, bóle i zawroty głowy, pobudzenie psychoruchowe, halucynacje i omamy, duszność, niewydolność krążenia, śpiączka, bezdech drgawki, porażenie ośrodka oddechowego, śmierć. Dawka śmiertelna: 0,1-0,12 g.

Postępowanie: płukanie żołądka, leki uspokajające (I. Barzej)

Do najważniejszych alkaloidów nalezą:

• skopolamina- hamuje ośrodki ruchowe w mózgu, powoduje uczucie senności, uspokojenia oraz otępienia psychicznego. Dawka śmiertelna- 0,1-0,2 g

• nikotyna- występuje w liściach tytoniu. Zatrucie objawia się uczuciem palenia w ustach, ślinotokiem i zawrotami głowy, zaburzeniem tętna oraz omdleniem. Dawka śmiertelna- 0,06-0,1 g

• koniina- zapachem przypomina woń mysiego moczu. Występuje w Pietraszniku plamistym. Zatrucie powoduje rozszerzenie źrenic, światłowstręt, ślinotok, biegunki, porażenie przepony, śmierć przez ususzenie

• sparteina- działanie zbliżone do koniiny

• lobelina- działanie zbliżone do nikotyny

• akonityna- alkaloid występujący w tojadzie mordowniku. Dawka 0,25 g wywołuje ostre zatrucia, a 2 g śmierć. Zatrucia objawiają się zaburzeniami czucia języka, gardzieli, twarzy kończyn, zmniejszeniem wrażliwości na ból

• kolchicyna- objawy zatrucia; bóle żołądka, jelit, leukopenię, wymioty, biegunki, uczucie palenia i drapania w jamie ustnej. Dawka śmiertelna 0,02-0,4 g

• weratryna- zespół alkaloidów zawartych w ciemierzycy białej. Drażni błonę śluzową i skórę, pobudza odruchy silnego kichania i wymiotów, powoduje bolesne i krwawe biegunki, drgawki mięśniowe, spadek ciśnienia tętniczego, zwolnienia pracy serca, porażenie oddechu oraz śmierć

• kurara- poraża zakończenia mięśni ruchowych. Zatrucie objawia się zwiotczeniem wszystkich mięśni szkieletowych, międzyżebrowych i przepony, śmierć przez uduszenie

• taksyna- obecna w nasionach i szpilkach cisu. Podczas zatrucia występują zawroty głowy, kołatanie serca, szum w uszach, oraz uczucie pieczenia na całym ciele, bóle żołądka, i jelit, biegunki, zapaść i śmierć.

• arekolina- nadmierne zażycie wywołuje ślinotok i wzmożone ruchy robaczkowe jelit

• pilokaroina- objawy zatrucia to: rumień, obfite poty, łzawienie, ślinotok, zwężenie źrenic, nudności, wymioty, zwolnienie akcji serca, śmierć

• fizostygmina- daje objawy zatrucia acetylocholina: lęk, prażenie mięśni, zapaść, porażenie ośrodka oddechowego. Śmierć następuje przy zachowanie pełnej świadomości.

• cykutotoksyna- obecna w szaleju jadowitym. Ma działanie pobudzające na ośrodkowy układ nerwowy, powoduje nagle ataki drgawek oraz utratę przytomności

Glikozydy są to złożone połączenia organiczne ulegające hydrolizie na tzw. składniki cukrowe- glikony i substancje niecukrowe- aglikony (mogą to być: aldehyd, alkohol, keton flawon antocyjan lub inny związek). Podobnie jak alkaloidy dość często spotykane są w roślinach. Działaniem toksycznych odznaczają się aglikony. Większość glikozydów to silnie działające trucizny.

Objawy: bóle, zawroty głowy, zaburzenia rytmu, szum w uszach, senność, oszołomienie , nerwobóle, upośledzenie łaknienia, ślinotok, nudność, wymioty, biegunka, duszność, sinica, zapaść, śmierć

Postępowanie: Odstawienie leków glikozydowych, podawanie małych dawek atropiny

Saponiny to szczególna odmiana glikozydów, których aglikony noszą nazwę apogenin. W środowisku wodnym tworzą roztwory o charakterze koloidów i właściwościach silnie pieniących. Saponiny najczęściej zawarte są w korzeniach, kłączach oraz korze. Niektóre odznaczają się dużą toksycznością i nazywają się spotoksynami.

Toksoalbuminy, czyli fitotoksyny, złożone organiczne połączenia białkowego, przypominają enzymy, łatwo rozpadają się pod wpływem podwyższonej temperatury. Charakteryzują się silnym oddziaływaniem fizjologicznym na organizm, nawet w minimalnych dawkach.

Objawy: aglutynacja krwinek, hemoliz krwi, zwiększenie krzepliwości, ciężkie schorzenia nerek

Olejki eteryczne odznaczają się silnym działaniem trującym. Wchodzą one w skład wielu roślin. Odpowiedzialne są za ich specyficznych zapach. Wprowadzone doustnie wywierają działanie silnie drażniące na błony śluzowe powodując przekrwienie i stany zapalne.

Objawy: zapalenie i zwyrodnieni tłuszczowe wątroby i nerek, poronienia, zwiotczenie mięśni gładkich, ślinotok, bolesne biegunki, parcie na stolec.

Dość powszechnie występują w roślinach kwasy lub ich sole o działaniu toksycznym tj. szczawiany, cyjanowodór, oraz bardzo niebezpieczny kwas pruski. Ten ostatni powstaje w roślinach w pewnych określonych warunkach. Cyjanoglikozydy (nitroglikozydy) w procesie hydrolitycznym, zachodzącym pod wpływem enzymów lub kwasów, odszczepiają wolny kwas pruski. Ich zawartość w roślinie waha się w zależności od jej wieku, gleby (ilości substancji azotowych), od opadów atmosferycznych.

Skład i właściwości soku mlecznego są w roślinie zróżnicowane. U wielu może on zawierać związki trujące, jak np. u wilczomlecza (Euphorbia) czy maku (Papver).

Autor szczególnie podkreśla rolę indywidualnej wrażliwość zarówno człowieka, jak i zwierząt na poszczególne rośliny. Dzieci są bardziej podatne aniżeli dorośli. Kobiety w okresie ciąży i laktacji silniej reagują na trucizny. Notowane są również przypadki stopniowego przyzwyczajenia się organizmu do trujących substancji.

Źródło: Jakub Mowszowicz- Rośliny trujące. WSiP. Warszawa, Ireneusz Barziej- Trucizny pochodzenia roślinnego.