Ciemiężyca zielona Veratrum Lobelianum

Roślina wieloletnia, 50-130 cm wysokości.

Cechy rozpoznawcze: roślina o nieprzyjemnej woni. Kłącze zmięśniałe, buławiste, krótkie. Łodyga gęsto owłosiona. Liście dolne szerokoeliptyczne, do 12-15 cm długości, wpół obejmujące łodygę: górne jajowatolancetowate, spodem owłosione, na szczycie zaostrzone. Kwiatostan gęstokwiatowy, wiechowaty, 30-60 cm dł., złożony z krótkich rozgałęzień. Kwiaty o częściach okwiatu 0,1-0,4 cm szer. z obu stron żółtawozielonych, eliptycznych, tępawych, do nasady rozciętych.

Cechy szczegółowe: roślina z krótkim, umięśnionym kłączem. Łodyga wzniesiona, u nasady otulona pochwami zeszłorocznych liści. Owocem trójkanciasta, jajowata torebka. Nasiona liczne, spłaszczone oskrzydlone.

Kwitnie: od czerwca do sierpnia.

Siedlisko i rozmieszczenie: rośnie na wilgotnych łąkach i polanach górskich, W górach, w Tatrach i w Sudetach częsta, na niżu dość rzadka, w rozproszonych stanowiskach. Roślina chroniona.

Ważniejsze składniki chemiczne: kłącze ciemiężycy zielonej zawiera liczne alkaloidy (około 1,5%); protoweratynę A i B, geraminę, germerynę, jerwinę, rubijerwinę, izorubijerwinę, weratramarynę, weratrobazynę, weratrozyne, geralbinę, weralbidynę i in.: gorzki glikozyd: weratramarynę; glikoalkaloid: pseudojerwinę; kwasy: chelidonowy, weratrynowy. Większość najbardziej czynnych alkaloidów weratrynowych ma charakter estrów wykazujących silne działanie hipotensyjne, obniżając ciśnienie krwi.

Właściwości lecznicze: znajduje zastosowanie w nerwobólach (reumatyzm artretyzm, ischas). Protoweratyna z kłączy ciemiężycy ma działanie podobne do nasion kichawca- działa trująco na owady, stosuje się przy wszawicy głowowej, łonowej, przeciw gzom u bydła, lecz jest bardzo toksyczna, stąd niezbędna ostrożność w dawkowaniu. Alkaloidy ciemiężycy wykazują też silne działanie pasożytobójcze. W Ameryce w wywarze z ciemiężycy moczono ziarno zabezpieczając w ten sposób się przed myszami, ptactwem i innymi szkodnikami. Jest bardzo prawdopodobne, że Galowie używali soku z ciemiężycy jako skutecznej trucizny do zatruwania swoich strzał.

Działanie toksyczne: przy dostaniu się proszku ciemiężycy na błony śluzowe dróg oddechowych następuje silne kichanie, kaszel, ślinotok i łzotok. Nieduże dawki podane od wewnątrz pobudzają ośrodki parasymatyczne, powodują obniżenie ciśnienia krwi, zwolnienie tętna, i niemiarowości serca. Nawet w dawkach leczniczych 0,25-1 mg ciemiężyca drażni błonę śluzową żołądka i wywołuje ślinotok, nudności, wymioty oraz biegunkę. Większe dawki powodują ciężkie uszkodzenia mięśnia sercowego. Działanie protoweratyny ciemiężycy podobne jest do działania akonityny tojanu i nie ustępuje ostatniej pod względem toksyczności. Dawka terapeutyczna alkaloidów estrowych ciemiężycy jest bliska dawce toksycznej, stąd są używane bardzo rzadko i pod bezpośrednią kontrolą lekarza.

Mleko krów zatrutych ciemierzycą staje się trujące dla ludzi. Nektar i pyłek z kwiatów ciemięrzycy są trujące dla pszczół.

Zatruciom ciemiężycą ulegają konie, krowy, kozy i owce, psy i koty. Zwierzęta unikają ciemierzycy. Bardzo niebezpieczna jest obecność tej rośliny w sianie, ponieważ wysuszona nie traci swoich trujących właściwości. Niewykluczone są zatrucia ciemiężycą wczesną wiosną, kiedy zwierzęta zjadają młode pędy tej rośliny. Nasiona mogą również spowodować wypadki zatrucia. Objawy zatrucia ciemiężycą występują u zwierząt bardzo szybko, bo już po 1-2 godzinach od spożycia rośliny. Zawartość alkaloidów w ciemiężycy zielonej pozostaje w zależności od różnych okresów wegetacji i od warunków geograficznych.

Źrodło: Jakub Mowszowicz- Rośliny trujące. WSiP. Warszawa