Claviceps purpurea Tul.- Buławinka czerwona

W wiekach średnich sporysz powodował masowe zatrucia wśród ludzi (ergotismus) wskutek spożywania mąki z ziarna zanieczyszczonego sporyszem. Wywoływał skurcze naczyń krwionośnych, powodując niedokrwienie, zwłaszcza kończyn, prowadzące do zmian zgorzelinowych. Tę postać gangreny nazywano w średniowieczu „ogniem świętego Antoniego” Drugi typ zatruć alkaloidem sporyszu stanowią zaburzenia w układzie nerwowym, objawiające się drgawkami o charakterze padaczkowym. Nazywano je „tańcem świętego Wita” [1]

Jest to grzyb z rodziny Hypocreaceae, klasy workowców (Ascomycetes), pasożytujący na zbożach, zwłaszcza na życie, a także na innych gatunkach roślin z rodziny Traw (Gramineae) oraz turzycach z rodziny Cyperaceae.

Do celów farmaceutycznych zbiera się przetrwalniki buławinki czerwonej z dojrzewających kłosów żyta i suszy w warunkach naturalnych. Otrzymuje się surowiec zwany sporyszem — Secale cornutum, w postaci ciemnofioletowych, niemal czarnych, rożków, długości l-4 cm, grubości do 5 mm. Ze względu na duże zapotrzebowanie na powyższy surowiec stosuje się w wielu krajach, m.in. w Polsce, sztuczne zakażanie zboża buławinką czerwoną, a ostatnio hodowlę na specjalnych podłożach, podobnie jak przy produkcji antybiotyków.

Sporysz zawiera mieszaninę około 30 alkaloidów indolowych, pochodnych kwasu lizergowego, w ilości do 0,8%. Wśród nich najważniejsze są proste amidy kwasowe, jak ergometryna, zwana też ergobazyną lub ergonowiną, i alkaloidy peptydowe, jak ergotamina oraz ergotoksyna, stanowiąca mieszaninę ergokrystyny, ergokryptyny i ergokorniny. Inne składniki nie mają znaczenia w terapii.[2]

Działanie [3]

Alkaloidy z grupy ergotoksyny i ergotaminy zmniejszają pobudliwość nerwów współczulnych poprzez blokowanie α- receptorów adrenergicznych,. Oprócz działania na obwodowy układ nerwowy mają specyficzne powinowactwo do mięśni gładkich, mianowicie powodują skurcz małych naczyń krwionośnych, szczególnie w obrębie macicy. W konsekwencji wzrasta ciśnienie tętnicze, ale równocześnie anemizacja kończyn, wskutek utrudnionego lub nawet zahamowanego dopływu krwi. Jeśli to działanie trwa dostatecznie długo, to następuje zgorzel kończyn u ludzi, u szczurów gangrena ogona, a u kogutów grzebienia. Jednakże, aby wywołać taki skurcz, potrzebne są dawki znacznie przekraczające lecznicze. Alkaloidy sporyszu mogą również pobudzać ośrodek wymiotny i oddechowy, porażać ośrodek naczynioruchowy i wywołać charakterystyczne drgawki. Szczególnie ważne znaczenie w lecznictwie ma wpływ omawianych alkaloidów na miesień macicy, następuje bowiem podwyższenie napięcia oraz przyspieszenie i pogłębienie rytmicznych Kuczów narządu. Stopień wrażliwości macicy na alkaloidy sporyszu jest duży i zależy z jednej strony od wielkości dawek, z drugiej strony od stanu czynnościowego narządu. Najwyższa wrażliwość obserwuje się podczas porodu. Na przewód pokarmowy i czynność serca alkaloidy mają wpływ minimalny, słabo również znoszą bóle wywołane atakami migreny (znacznie lepiej działają półsyntetyczne uwodornione pochodne tych alkaloidów, które nie mają właściwości liotropowych, a zachowują sympatolityczne)

Ergometryna różni się od ergotoksyny i ergotaminy tym, ze nie będąc alkaloidem peptydowym łatwo rozpuszcza się w wodzie. jej właściwości sympatolityczne są słabe, natomiast działanie na macicę jest znacznie silniejsze od alkaloidów peptydowych. Ergometryna wywołuje silne skurcze macicy bardzo zbliżone do fizjologicznych i dlatego jest ważnym lekiem w położnictwie

Zastosowanie [3]

Ergotaminę stosuje się w przypadkach zwiększonej pobudliwości nerwów współczulnych, co ma miejsce na przykład w nadczynności tarczycy, dystonii wegetatywnej i in. Również w zwalczaniu ataków migreny wraz z innymi lekami, najczęściej w krwawieniach macicznych i atonii tego narządu po porodzie, niedostatecznej inwolucji macicy po porodzie. Przeciwwskazaniami do podawanie ergotaminy są: ciąża, zaburzenia serowo-naczyniowe, miażdżyca tętnic, poważne schorzenia wątroby i nerek.

Działanie niepożądane [1]

Zjedzenie 5-10 (a nawet 1-5) świeżych przetrwalników może spowodować śmierć. Obserwowano jednak przeżycie po spożyciu nawet 6-8 g surowca. W ubiegłych wiekach zdarzały się epidemie zatruć sporyszem, o przewlekłym lub ostrym przebiegu. W 1879 r. zdarzyło się prawie 306 takich epidemii. Ostatnie masowe zatrucie nastąpiło w 1950 r. we Francji w prowincji Pont Saint Esprit. Dotyczyło 4000 osób, u 200 wystąpiły ostre objawy zatrucia, z czego 5 zmarło. Epidemia zatrucia została wywołana zanieczyszczeniem mąki sporyszem.

Uważa się, że zanieczyszczenie przetrwalnikami 1% ziarna na mąkę jest wysoce toksyczne, zaś 8-10% - niebezpieczne dla życia. Przypadkowe spożycie sporyszu może powodować bóle brzucha o charakterze kolki, wywoływane skurczami żołądka i jelit, którym towarzyszą nudności, wymioty, bóle głowy, niepokój, rozszerzenie źrenic, częstoskurcz serca, niekiedy bóle wieńcowe, szybkie i słabo wyczuwalne tętno, uczucie mrowienia w kończynach i objawy bezwładu. Na wskutek skurczu mięśni gładkich naczyń krwionośnych zostaje podwyższone ciśnienie tętnicze krwi, skóra kończyn jest zimna, szarosiwa, powstaje niedokrwieni mięśni, Na błonach śluzowych mogą pojawić się wybroczyny.

Zatrucia sporyszem leczy się poprzez: wywoływanie wymiotów, płukanie żołądka, podawanie węgla aktywnego, siarczanu magnezu oraz leków rozszerzających naczynia krwionośne, heparyny

Źródło:[1] Z. Błach- Olszewska, A. Długosz, B. Kowal- Gierczak, E. Lamer- Zarawska, J. Niedworak- Fitoterapia i leki roślinne. PZWL [2]Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. [3] Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL