Zainteresowanie saponinami wzrosło w XX wieku, kiedy to podjęto liczne badania nad ich strukturą i zastosowaniem jako prekursorów kortyzonu- hormonu pierwotnie wyizolowanego z kory nadnerczy i w późniejszym okresie również zsyntetyzowanego z kwasów żółciowych.

Naturalne saponiny, często spotykane w świecie roślinnym są mieszaniną wielkocząsteczkowych heterozydów (saponozydów); zbudowanych z cukrów i genin (aglikonów) o strukturze trójterpenowej lub sterydowej.W części cukrowej wszytkich saponin występuje przeważnie glukoza, galaktoza, ramnoza, ksyloza, arabinoza, rzadziej kwas galakturonowy i glukuronowy. Łańcuch cukrowy może być prosty lub rozgałęziony, mogą też występować dwa lub trzy oddzielne łańcuchy cukrowe.

Saponiny są rozpuszczalne w wodzie  alkoholu. Nie rozpuszczają sie w eterze, benzynie, i chloroformie. Saponiny emulgują tłuszcz oraz zmniejszają napięcie powierzchniowe cieczy, dając mniej lub bardziej pieniące się wodne roztwory. Ich nazwa pochodzi od łacińskiego słowa- sapo- mydło.

Preparaty i wyciągi roślinne zawierające saponiny, stosowane doustnie nawet w małych dawkach, drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, wywołują lekkie nudności, podczas których ulega pobudzeniu ośrodek nerwu błędnego. W drzewie oskrzelowym następuje wzmożone wydzielanie wodnistego śluzu. Równocześnie zwiększa się wrażliwość ośrodka oddechowego, odruchy kaszlowe zjawiają się łatwiej i częściej. Wodnisty śluz powoduje zmiękczanie i pęcznienie suchej wydzieliny w drogach oddechowych, która na skutek pobudzenia odruchu kaszlowego zostaje wydalona na zewnątrz. Saponiny wzmagają również wydzielanie żółci, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego.

W przewodzie pokarmowym saponiny ulęgają częściowemu rozpadowi do sapogenin, które po wchłonięciu wydalone są z moczem. Nowsze badania wykazały, że saponiny nie wywiewają działania moczopędnego, a nawet nieco hamują diurezę. Podanie doustne dużych dawek saponin powoduje występowanie podrażnienia błon śluzowych żołądka i jelit, wymioty i biegunkę, a nawet krwotoczne zapaleni jelit.

Nadal kontrowersyjne są poglądy dotyczące, zwiększania przez saponiny przepuszczalności ścian przewodu pokarmowego i ułatwienia w ten sposób wchłaniania takich leków jak sole wapnia, sole żelaza, czy glukozydy nasercowe. Ten efekt miałby również znaczenie jako możliwość wykorzystania działania witamin czy soli mineralnych, znajdujących się w tych środkach żywnościowych, gdzie również występują glukozydy saponinowe (np. pomidory, fasola).

Saponiny wstrzyknięte parenteralnie (podskórnie lub domięśniowo) silnie drażnią otaczające tkanki powodując zmiany zapalne, ropnie i bolesne martwice. Saponiny, takie jak solanina czy digotonina, podane dożylnie, działają jako silne trucizny protoplazmatyczne.

Działanie toksyczne saponin dotyczy przede wszystkim narządów miąższowych. Na skutek ciężkich uszkodzeń naczyń włosowatych dochodzi do krwawień miąższowych nerek, wątroby, mięśnia sercowego, krwawień i uszkodzeń pęcherzyków płucnych oraz krwiaków śródściennych jelita cienkiego.

Saponiny, tworząc łatwo połączenia kompleksowe z cholesterolem i związkami sterolowymi, powodują niszczenie czerwonych krwinek, wskutek dyfuzji hemoglobiny do otaczających tkanek. Zmiany te prowadza do powstanie masywnej hemolizy, do objawów anemii hemolitycznej oraz do ciężkich uszkodzeń czynności krwiotwórczej szpiku.

Toksyczność saponin dla tkanek jest proporcjonalna do ich właściwości hemolitycznych. Wstrzyknięcie w bardzo dużych dawkach początkowo pobudzają, a następnie porażają ośrodki mózgu i rdzenia, miesień sercowy i wreszcie ośrodek oddechowy.

Hetererozydy saponinowe znajdują się w wielu roślinach obok innych związków, jak flawonoidy; kumaryny, garbniki itp. Niektóre z nich są silnie toksyczne, ponieważ energicznie hemolizują czerwone krwinki, natomiast inne saponiny są mało toksyczne, słabo hemolizują krwinki. Związki te łączą się z albuminami krwi w połączenia kompleksowe.

W kwiatach kasztanowca znajduje się saponina escyna. Związek ten ma ciekawe właściwości, bowiem przywraca szczelność śródbłonka naczyń włosowatych. Działanie to jest w pewnym stopniu niezależne od czynników powodujących niedotlenienie (uraz, stan zapalny). W związku z powyższym escyna wywiera działanie przeciw histaminowe i przeciw serotoninowe i działa przeciobrzękowo, hamuje działanie zapalne i poprawia ukrwienie tkanek.

Escyna in vivo ma ograniczoną aktywność hemolityczną prawie całkowicie blokowaną przez wiązanie escyny z albuminami krwi (forma transportu leku w organizmie). Istnienie kompleksu escyny z białkami zostało stwierdzone, zarówno przy podaniu doustnym, jak i przy podaniu dożylnym i stanowi formę ochrony tkanek przed wewnątrznaczyniową hemolizą. Dopiero w dużych stężeniach escyna drażni i nekrotyzuje tkanki, powoduje hemolizę krwinek i ogniska martwicze narządach miąższowych. Krystaliczna escyna przy podaniu doustnym nie wykazuje działania, ponieważ jej postać amorficzna jest wchłaniana z jelit. Escyna może być więc stosowana dożylnie w obrzękach pourazowych, złamaniach kości, a miejscowo w zapaleniach żył, w guzach krwawniczych pęknięciach odbytu. Czyniono również próby stosowania escyny w zarobaczeniu jelit.

Właściwości uspokajające wykazują wyciągi z korzeni Patrinia intermedia. Związki o budowie saponin wykazują ponadto działanie pobudzające układ cholinergiczny, jak np. Herpestris monniera. Działanie spazmolityczne na mięśniówkę gładką wywierają hederakozydy.

Korzeń lukrecji zawiera do 4% glicyryzyny, stanowiącej połączenie kwasu glicyryzynowego z jonami wapnia i potasu oraz z kwasem glikuronowym. Znaczenie lecznicze ma sama saponina oraz jej aglikon. Wyciągi z lukrecji działają spazmolitycznie na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, obniżają napięcie ścian żołądka oraz zmniejszają jego motorykę. Dzięki zawartości glicyryzyny wyciągi z lukrecji działają wykrztuśnie, zwiększając wydzielanie gruczołów błony śluzowej oskrzeli, rozrzedzają wydzielinę. Ponadto wzmagają działanie antrachinonów oraz pobudzają czynność wydzielnicza kory nadnerczy.

W zielu połonicznika kompleks saponin zawiera trzy saponozydy trójterpenowe: A, B, C. Jest prawdopodobne, że wyciągi z ziela połonicznika hamują działanie saluretyczne flawonoidów zawartych również w tym zielu. W korzeniu senegi stwierdzono obecność czynnych saponin (około 10%).

Działanie lecznicze korzenia pierwiosnki uzależnione jest od obecności saponin (5-10%). Wyciągi z tego surowca mogą zastępować napary z korzenia wymiotnicy lub odwary z korzenia seneki.

Korzeń mydlnicy zawiera około 20% połączeń saponinowych. W postaci odwaru działa wykrzyknie, moczopędnie, żółciopędnie i pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego. Niektóre saponiny o budowie trójterpenowej mają właściwości antybakteryjne.

Surowce roślinne zawierające saponiny dodaje się do mieszanek ziołowych o działaniu moczopędnym, napotnym, przeciwmiażdżycowym oraz pobudzającym procesy metaboliczne. Saponiny podane doustnie tylko częściowo ulegają wchłonięciu. Nie uszkodzona błona jelit stanowi barierę, przez którą saponiny nie przechodzą. Jednak w przypadku uszkodzenia błony śluzowej żołądka lub jelit, w wyniku ostrych zmian zapalnych albo zranienia śluzówki, saponiny mogą ulegać resorpcji do krwi i wywierać odległe działanie toksyczne.

Aleksander Ożarowski- Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL. Warszawa; Aleksander Drygas, Ludwik Śniegocki- Towaroznawstwo zielarskie i środków leczniczych. PWSZ. Warszawa