Powstałe w procesie fotosyntezy cukry proste, zawierające w swej drobinie 5 atomów węgla (tzw.pentozy, np. arabinoza) lub 6 atomów węgla (tzw. heksozy, np. glukoza), mają zdolność wiązania się z licznymi i bardzo różnorodnymi strukturami chemicznymi, które znajdują się w komórkach roślinnych. Utworzone w ten sposób związki zwane są glikozydami lub heterozydami.

Glikozydy są ciałami najczesciej krystalicznymi (rzadziej bezpostaciowe) i bezbarwne. Nieliczne tylko są żółte, błękitne lub purpurowe. Przeważnie rozpuszczają się w wodzie. Trudno rozpuszczają się w benzenie, chloroformie, eterze etylowym, łatwo natomiast w alkoholu i glicerynie, a niektóre w acetonie i octanie etylu. Smak ich najczęściej jest gorzki lub gorzkawy. Przeważnie mają właności toksyczne.

Składają się z części cukrowej (tzw. glikonu) oraz z części nie cukrowej (tzw.aglikonu), która może być flawonoidem, antocyjanem, kumaryną, trójterpenem, sterolem lub innym związkiem. Pod wpływem specyficznych enzymów, zawartych w soku komórkowym niektórych roślin lub w przewodzie pokarmowym ludzi i zwierząt, następuje rozpad tych związków (tzw. hydroliza enzymatyczna) na części składowe. Wolne aglikony są łatwiej resorbowane, przedostają się do krwioobiegu i wywierają działanie zależne w dużym stopniu od ich budowy. Liczne glikozydy stanowią grupę związków czynnych warunkujących lecznicze znaczenie wielu roślin.

Glikozydy kardenolidowe (np. digostynę) lub bufadienolidowe (np. scylaren) działające na mięsień sercowy. Występują głównie w części nadziemnej rośliny, rozpuszczone w soku komórkowym i nadają całej roślinie wybitnie gorzki smak. Źródłem glikozydów nasercowych są następujące rośliny:

• naparstnica wełnista
• konwalia
• miłek wiosenny

Surowce tej grupy roślin są produkowane głównie dla potrzeb przemysłu, który je przetwarza na leki. Wszystkie surowce zawierające glikozydy nasercowe należą wskutek swego silnego działania do trucizn. Pył z tych roślin łatwo dostaje się do organizmu i powoduje nadmierne pobudzenia serca, niebezpieczne zwłaszcza dla osób chorych na serce.

Glikozydy antocyjanowe, występujące np. w owocach czarnej porzeczki, wiśni, borówki czernicy i burakach ćwikłowych, wzmacniają naczynia włosowate, poprawiają wzrok i biorą udział w wielu reakcjach oksydo-redukcyjnych, zachodzących w organizmie człowieka. W przemyśle spożywczym antocyjany roślinne używane są jako czerwone barwniki. W lecznictwie surowce antocyjanowe zaliczane są do łagodnych środków moczopędnych i dezynfekcyjnych, a przede wszystkim zwiększających przepuszczalność naczyń krwionośnych. Od dawna w lecznictwie ludowym przy schorzeniach przewodu moczowego, zapaleniu spojówek i jamy ustnej stosowało się wyciągi antocyjanowe, m.in. z kwiatów bławatka. Antocyjany występują także, gdy roślina przestaje produkować cholofil. Obserwuje się występowanie tego barwnika po przesadzeniu młodych lisci do gruntu lub podczas chłodu. Wszystkie surowce antocyjanowe zmieniają zabarwienie w zależności od odczynu środowiska. Barwniki te są bardzo wrażliwe na światło, pod którego wpływem przechodzą w związki bezbarwne, dlatego też surowce antocyjanowe należy w czasie suszenia i przechowywania chronić przed światłem.

Glikozydy flawonowe występują w soku komórkowym, zwłaszcza w kwiatach, liściach i owocach jako barwniki w odcieniu od żółtego do pomarańczowego. Uchodzą za związki utleniające, a więc pobudzające przemianę materii. Szereg z nich ma działanie specyficzne. Na przykład rutyna, wykryta w zielu ruty, a występująca w większych ilościach m.in. w zielu gryki i tataraku pełni rolę witaminy PP, zwiększającej przepuszczalność włosowatych naczyń krwionośnych. Do surowcóew flawonowych zalicza się również liscie i pączki brzozy, kwiat kocanki, kwiat bzu czarnego, ziele skrzypu, rdestu. Szereg flawonów rozpada się pod wpływem światła, przechodzi w związki bezbarwne, dlatego też należy suszyć i przechowywać surowce bez bezpośredniego dostępu do światła.

Antraglikozydy, znajdujące się w m.in. w aloesie, rzewieniu i kruszynie. Nie są zbyt czesto spotykane. Stosowane są w schorzeniach przewodu pokarmowego, przede wszystkim jako środki przeczyszczające. Większe dawki powodują objawy zatrucia.

Glikozydy gorczyczne-występujące w niektórych gatunkach z rodziny krzyżowych, nasturcjowatych i rezedowatych. Mają  one postać krystaliczną, sa gorzkie i bez zapachu. Rozpad tych glikozydów następuije pod wpływem enzymu mirozynazy, który znajduje się w roślinie w oddzielnych komórkach. W wyniku uszkodzenia tkanek następuje natychmiastowy rozpad glikozydów na cukier i aglikon o palącym i charakterystycznym dla tej grupy roślin zapachu. Glikozydy gorczyczne (izosiarkocyjanowe) nie są trujące i dlatego rośliny, zawierajace te związki, służą nam jako cenne i dietetyczne potrawy i przyprawy (korzeń chrzanu, gorczyca). Doskonałym środowiskiem przy schorzeniach wątroby i worczeka żółciowego jest sok z czarnej rzodkwi (Radix Raphani). Glikozydy gorczycowe drażnią skórę, dezynfekują i powodują lepsze ukrwienie skóry. Przy stosowaniu ich należy zachować ostrożność, ponieważ przy dłuższym używaniu mogą nastąpić ciężkie uszkodzenia skóry.

Do grupy glikozydów roślinnych zalicza się też glikozydy saponinowe, cyjanogenne, alkaloidowe, inaczej glikoalkaloidy, oraz inne.

Źródło: Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski- Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.IWZZ, Antonina Rumińska (red.)- Poradnik plantatora ziół. PWRiL. Poznań; F. Stary, V, Jirasek- Rośliny lecznicze. PWRiL. Warszawa